ગોકુળથી મથુરા, સુવર્ણ દ્વારકા અને સ્વધામ ગમન
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનું જીવન માત્ર અલૌકિક ચમત્કારો કે દૈવિક લીલાઓ પૂરતું મર્યાદિત નહોતું, પરંતુ તે માનવતા, કૂટનીતિ, ધર્મરક્ષા અને વાસ્તવિક પરિસ્થિતિઓ વચ્ચેના ઉત્તમ સમન્વયનું જીવંત પ્રતીક છે. શ્રીમદ્ ભાગવત મહાપુરાણ અને હરિવંશ પુરાણના ઐતિહાસિક તથા પૌરાણિક સંદર્ભો અનુસાર, પ્રભુએ પોતાની પ્રજાના કલ્યાણ અને સુરક્ષા માટે જીવનમાં અનેક દૂરદર્શી નિર્ણયો લીધા હતા, જેમાં ગોકુળ અને મથુરાનો ત્યાગ કરીને ગુજરાતમાં સોનાની દ્વારકા વસાવવાથી લઈને અંતે યાદવકુળના નાશ પછી વનપ્રસ્થાન કરવા સુધીની તમામ કથાઓ ધર્મ અને કર્મના અનોખા પાઠ શીખવે છે.
શ્રીકૃષ્ણે બાળપણની મધુર લીલાઓ ગોકુળમાં વિતાવી, પરંતુ અસુર કંસના અત્યાચારોનો કાયમી અંત લાવવા અને વ્રજવાસીઓને મુક્ત કરવા માટે તેમણે ગોકુળ છોડીને મથુરામાં પ્રવેશ કર્યો અને કંસનો વધ કર્યો. પરંતુ કંસના વધ પછી મથુરાના દુઃખોનો અંત આવ્યો નહીં, કારણ કે કંસના સસરા અને મગધના અત્યંત શક્તિશાળી રાજા જરાસંધે પોતાના જમાઈના મૃત્યુના પ્રતિશોધરૂપે મથુરા પર એક પછી એક અસંખ્ય ભીષણ આક્રમણો કર્યા. શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણ (દશમ સ્કંધ) મુજબ, જરાસંધના સતત આક્રમણોના કારણે મથુરાની નિર્દોષ પ્રજા અને યાદવોને અસહ્ય પીડા ભોગવવી પડતી હતી. પ્રભુ ઈશ્વર હોવા છતાં, તેમણે અકારણ ચમત્કારો દ્વારા શત્રુઓનો નાશ કરવાને બદલે પ્રજાના કાયમી રક્ષણ અને શાંતિ માટે એક વ્યુહાત્મક નિર્ણય લીધો. તેમણે મથુરા છોડીને સૌરાષ્ટ્રના સુરક્ષિત દરિયાકાંઠે નવી નગરી વસાવવાનો ઐતિહાસિક ફેંસલો કર્યો.
ગુજરાતના આ દરિયાકાંઠે (જૂની કુશસ્થળી) દેવશિલ્પી વિશ્વકર્મા અને સમુદ્ર દેવની સહાયથી એક અત્યાધુનિક, ભવ્ય અને દુશ્મનોની પહોંચથી સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત નગરીનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું. શાસ્ત્રોમાં વર્ણન મળે છે કે આ નગરી રત્નો, હીરા અને સુવર્ણથી જડિત ભવ્ય ભવનો અને મહેલોથી સજ્જ હતી, જેને કારણે તે ‘સોનાની દ્વારકા’ અથવા ‘સુવર્ણ નગરી’ તરીકે જગપ્રસિધ્ધ બની. દરિયાઈ માર્ગે અગમ્ય હોવાને કારણે જરાસંધ કે અન્ય શત્રુઓ અહીં હુમલો કરવામાં અસમર્થ રહ્યા, અને યાદવોએ અહીં શાંતિપૂર્ણ તેમજ આર્થિક રીતે અત્યંત સમૃધ્ધ જીવન વિતાવ્યું. યુધ્ધના મેદાનમાંથી પ્રજાના જીવ અને શાંતિની રક્ષા માટે પીછેહટ કરીને સુરક્ષિત સ્થાને નગરી વસાવવાના આ કૂટનીતિક નિર્ણયના કારણે જ તેમને ‘રણછોડ’ અથવા ‘રણછોડરાય’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવ્યા.
પરંતુ સમયનું ચક્ર ફરતા મહાભારતના મૌસલ પર્વમાં વર્ણિત દુઃખદ અને અનિવાર્ય ઘટનાઓનો આરંભ થયો. એકવાર દ્વારકામાં વિશ્વમિત્ર, નારદ અને કણ્વ જેવા મહર્ષિઓ પધાર્યા ત્યારે યુવાન યાદવોએ તેમની પરીક્ષા કરવા અથવા મજાક કરવા માટે સામ્બ (જાંબવતીના પુત્ર)ને સ્ત્રીના વેશમાં સગર્ભા બનાવીને ઋષિઓ સમક્ષ પ્રસ્તુત કર્યો. દિવ્યદ્રષ્ટિથી આ સત્ય પારખીને અત્યંત ક્રોધિત થયેલા ઋષિઓએ શાપ આપ્યો કે આ યુવાન એક એવું લોખંડનું મૂસળ ઉત્પન્ન કરશે જે સમગ્ર યાદવ વંશના વિનાશનું કારણ બનશે. સમય જતાં આ શાપ સત્ય સાબિત થયો; યાદવોમાં પરસ્પર મતિભ્રમ થયો અને તેઓ અંદરોઅંદર ભીષણ યુધ્ધ કરીને નષ્ટ થઈ ગયા.
યાદવકુળના આંતરિક વિનાશ અને મોટાભાઈ બલરામજીના પ્રભાસ ક્ષેત્રમાં યોગ દ્વારા દેહત્યાગ પછી, શ્રીકૃષ્ણે પોતાની ભૌતિક લીલા સંકેલવાનો સમય આવી ગયો હોવાનું અનુભવ્યું. શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણ (એકાદશ સ્કંધ) મુજબ, તેમણે હસ્તિનાપુરથી આવેલા અર્જુન દ્વારા દ્વારકાની બાકી રહેલી સ્ત્રીઓ, બાળકો અને વૃધ્ધોને સુરક્ષિત હસ્તિનાપુર પહોંચાડવાની વ્યવસ્થા કરી. પ્રભુના પ્રસ્થાનની સાથે જ પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર સોનાની દ્વારકા નગરી પણ સમુદ્રમાં વિલીન થઈ ગઈ.
દ્વારકા છોડીને પ્રસ્થાન કરતી વખતે પ્રભુ સાથે ભૌતિક રીતે કોઈ નહોતું, પરંતુ તેમના પરમ ભક્ત અને જ્ઞાની ઉદ્ધવજીએ તેમની સાથે વનમાં જવાની અને તેમની સેવા કરવાની અત્યંત ભાવુક વિનંતી કરી હતી. શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણ અનુસાર, ઉદ્ધવજી પ્રભુને છોડીને જીવી શકે તેમ નહોતા, પરંતુ શ્રીકૃષ્ણે તેમને સમજાવ્યું કે હવે તેમની ભૌતિક લીલાનો અંત નજીક છે અને તેમણે હિમાલયના બદ્રિકાશ્રમમાં જઈને આધ્યાત્મિક જ્ઞાનનો પ્રસાર કરવાનો છે. ઉદ્ધવજીએ પ્રભુની આજ્ઞા માનીને પ્રસ્થાન કર્યું અને શ્રીકૃષ્ણ એકલા જ પ્રભાસ ક્ષેત્રના એકાંત જંગલમાં ગયા. ત્યાં પીપળાના વૃક્ષ નીચે યોગાસનમાં ધ્યાનસ્થ થયા દરમિયાન ‘જરા’ નામના શિકારીના બાણથી તેમણે પોતાની માનવલીલા પૂર્ણ કરી અને સ્વધામ ગમન કર્યું. આમ, શ્રીકૃષ્ણનું આ સમગ્ર જીવન દર્શન પ્રજાપ્રેમ, કર્તવ્યનિષ્ઠા અને સમયના અટળ નિયમોનો અનોખો દસ્તાવેજ પૂરો પાડે છે.
