સ્વતંત્રતા પછી, ભારત સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદ માં કાયમી સભ્યપદ મેળવવા માટે પ્રયત્નશીલ છે. આ પ્રયાસને વિશ્વભરના ઘણા મોટા અને શકિતશાળી દેશોનો ટેકો મળ્યો છે, પરંતુ ૮૦ વર્ષ પછી પણ, ભારત યુએનએસસીમાં કાયમી બેઠક મેળવી શક્યું નથી. છેલ્લા નવ વર્ષમાં, ચીને આ મુદ્દા પરના પ્રસ્તાવોને ચાર વખત વીટો કર્યો છે. જાકે, હવે પરિસ્થિતિ બદલાતી દેખાય છે. છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં ભારત અને ચીન વચ્ચેના સંબંધોમાં થયેલા ઘટાડા અને બેઇજિંગના વલણમાં આવેલા ફેરફારને કારણે વૈશ્વિક રાજદ્વારીમાં ગતિવિધિઓનો ધમધમાટ શરૂ થયો છે. અહેવાલો દર્શાવે છે કે ભારત અને ચીન વચ્ચેની વ્યૂહાત્મક બેઠક દરમિયાન, ચીને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાં કાયમી સભ્યપદ માટેની ભારતની આકાંક્ષાઓને “સમજવા અને આદર” આપવાની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી હતી. આ પહેલી વાર છે જ્યારે ચીને આ મુદ્દા પર ખુલ્લેઆમ પોતાના વિચારો વ્યક્ત કર્યા છે.
જા ચીન ભારતને ટેકો આપે છે, તો શું ભારતને સંયુક્ત રાષ્ટ સુરક્ષા પરિષદમાં કાયમી સ્થાન મળશે? શું આનાથી ભારત વિશ્વ અને એશિયામાં વધુ શકિતશાળી રાષ્ટ્ર તરીકે સ્થાન મેળવશે? આનાથી ભારત માટે કયા ફેરફારો આવશે? ચાલો આ વાર્તામાં આ બધા પ્રશ્નોના જવાબ આપવાનો પ્રયાસ કરીએ…
બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી વિશ્વમાં શાંતિ જાળવવા માટે ૨૪ ઓક્ટોબર, ૧૯૪૫ ના રોજ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર ની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. ભારત એ દેશોમાંનો એક હતો જેમણે શરૂઆતમાં યુએન ચાર્ટર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. જાકે તે સમયે ભારતને હજુ સુધી સ્વતંત્રતા મળી ન હતી, તે આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ પર એક જવાબદાર અને સક્રિય સહભાગી તરીકે ઓળખાય છે. જ્યારે સુરક્ષા પરિષદ બનાવવામાં આવી, ત્યારે પાંચ દેશોને કાયમી સભ્યો તરીકે વીટો કરવાનો અધિકાર આપવામાં આવ્યોઃ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, યુનાઇટેડ કિંગડમ, ફ્રાન્સ, રશિયા અને ચીન.
એવું કહેવાય છે કે ૧૯૪૫ના સમયગાળામાં ભારતને કાયમી સભ્યપદની ઓફર કરવામાં આવી હતી, પરંતુ તેણે તેનો ઇનકાર કર્યો હતો. આ દાવા પર હંમેશા ચર્ચા થતી રહી છે. ભારતના પ્રથમ વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુએ ૧૯૫૫માં સંસદમાં સ્પષ્ટતા કરી હતી કે ભારતને સુરક્ષા પરિષદના કાયમી સભ્યપદની કોઈ ઔપચારિક કે અનૌપચારિક ઓફર કરવામાં આવી નથી. જાકે, આ નિવેદન પછી પણ આ મુદ્દો ઉકેલાયો નથી.
હવે પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે જા ભારતને સંયુક્ત રાષ્ટÙ સુરક્ષા પરિષદમાં કાયમી સભ્યપદ મળે તો શું બદલાવ આવશે? શું ભારત વધુ શકિતશાળી બનશે? નિષ્ણાતો માને છે કે જા ભારતને વીટો પાવર મળે છે, તો એશિયામાં સત્તાનું સંતુલન સંપૂર્ણપણે બદલાઈ જશે. આવી સ્થિતિ માં, ફક્ત ચીન જ નહીં પરંતુ ભારત પણ એશિયાઈ ખંડમાં એક મોટી રાજકીય શકિત તરીકે ઉભરી આવશે અને વિશ્વ સમક્ષ પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરશે. આનાથી વિશ્વમાં ભારતનો પ્રભાવ અને શકિત બંને વધશે.
જા ભારતને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદમાં કાયમી સભ્યપદ મળે છે, તો ભારત ચીન પછી એશિયાનો બીજા દેશ બનશે જેની પાસે વીટો પાવર હશે. અત્યાર સુધી, ચીનના એકાધિકારને કારણે, એશિયા અંગેના ઘણા નિર્ણયો ફક્ત ચીન દ્વારા જ લેવામાં આવતા હતા, અને તે સ્વીકારવામાં આવતા હતા કે નહીં. વધુમાં, ચીનના આડમાં પાકિસ્તાન, ઘણા મોટા નિર્ણયોમાં પડદા પાછળ પોતાની પસંદ અને નાપસંદ વ્યક્ત કરે છે, જે દક્ષિણ એશિયા માટે એક મોટા ખતરો કરતાં ઓછું નથી. પાકિસ્તાનમાં ચાલી રહેલી આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓ પર રોક લગાવવામાં આવશે.
નિષ્ણાતોના મતે, જા ભારત સંયુક્ત રાષ્ટ્ર નું કાયમી સભ્ય બને છે, તો પાકિસ્તાનને સૌથી વધુ મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડશે. હાલમાં, પાકિસ્તાન કોઈપણ આંતરરાષ્ટÙીય દબાણ વિના તેની ધરતી પરથી આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓ કરે છે. જ્યારે પણ આતંકવાદીઓની યાદી તૈયાર કરવામાં આવે છે, ત્યારે પાકિસ્તાન, ચીન દ્વારા, ેંદ્ગજીઝ્ર માં અવરોધ ઉભો કરે છે. ચીન અને પાકિસ્તાનને ડર છે કે જા ભારત યુએનએસસીમાં કાયમી બેઠક મેળવે છે, તો સુરક્ષા પરિષદના કાયમી સભ્યોની બેઠક ગમે ત્યારે બોલાવી શકાય છે અને આતંકવાદ જેવા ગંભીર મુદ્દા પર ઠરાવ રજૂ કરી શકાય છે, જેને સ્વીકારવો બધા દેશો માટે ફરજિયાત હશે. આ જ કારણ છે કે ચીને સતત ભારતની કાયમી સભ્યપદને અવરોધિત કરી છે.
જા સુરક્ષા પરિષદમાં કોઈ પ્રસ્તાવ રજૂ કરવામાં આવે અને એક કાયમી સભ્ય દેશ પણ તેનો વિરોધ કરે અને અસંમત થાય, તો તે પ્રસ્તાવ પસાર થશે નહીં અને તેનો અમલ થશે નહીં. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, સુરક્ષા પરિષદમાં પસાર થનારા કોઈપણ પ્રસ્તાવ માટે પાંચેય કાયમી સભ્યોની સંમતિની જરૂર પડે છે. જા એક પણ દેશ કોઈ પ્રસ્તાવનો વિરોધ કરે અને તેની વિરુદ્ધ મતદાન કરે, તો તેને વીટો કહેવામાં આવે છે. હાલમાં, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદના કાયમી સભ્યો (યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સ, યુનાઇટેડ કિંગડમ, ફ્રાન્સ, રશિયા અને ચીન) કોઈપણ પ્રસ્તાવને અવરોધિત અથવા મર્યાદિત કરી શકે છે.
ભારત, જાપાન,
જર્મની અને બ્રાઝિલ, વિશ્વના ચાર સૌથી મોટા અને સૌથી ઝડપથી વિકસતા દેશો, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર માં જી ૪ દેશો તરીકે ઓળખાય છે. એવી દલીલ કરવામાં આવે છે કે આ દેશોને તેમની વર્તમાન પરિસ્થિતિ ને ધ્યાનમાં રાખીને કાયમી સભ્યપદ આપવું જાઈએ.
