મહારાષ્ટ્રના વિદર્ભના સુહાસ બાલીએ પરંપરાગત ખેતીની બહાર વિચાર્યું, વિદેશી શાકભાજી, આધુનિક ટેકનોલોજી અને સીધા બજાર જોડાણથી ખેડૂતો માટે ઊભી કરી નવી આવકની તક. આજે ગામડામાં ખેતીની વાત નીકળે એટલે સૌથી પહેલાં ખર્ચ અને નફાની વાત થાય છે. બીયારણ મોંઘું, ખાતર મોંઘું, દવા મોંઘી, મજૂરીના ભાવ વધતા જાય અને ઉપરથી વરસાદ તથા હવામાનનો કોઈ ભરોસો નહીં. પાક તૈયાર થાય ત્યારે બજારમાં ભાવ મળશે કે નહીં તેની પણ ચિંતા રહે. આવી પરિસ્થિતિમાં ઘણા ખેડૂતોને લાગે છે કે ખેતીમાં હવે પહેલાં જેવી કમાણી રહી નથી. પરંતુ મહારાષ્ટ્રના વિદર્ભના સુહાસ બાલીની વાત ખેડૂતોને એક નવી દિશા બતાવે છે. તેમની કહાનીનો સાર એટલો છે કે ખેતીમાં માત્ર વધુ ઉત્પાદન કરવાથી જ કમાણી વધતી નથી, પરંતુ કયો પાક લેવો, કઈ ટેકનોલોજી વાપરવી અને પાકને કયા બજારમાં વેચવો તેની સમજ પણ એટલી જ જરૂરી છે.
સ્મ્છનો અભ્યાસ કર્યા પછી સુહાસ બાલી કોર્પોરેટ ક્ષેત્રમાં નોકરી કરતા હતા. થોડા વર્ષો સુધી નોકરી કર્યા બાદ તેમણે નક્કી કર્યું કે હવે પોતાની જમીન અને ખેતી સાથે કંઈક નવું કરવું છે. તેમણે કોર્પોરેટ નોકરી છોડીને પરિવારની ખેતી તરફ વળવાનો નિર્ણય કર્યો. સામાન્ય રીતે વિદર્ભ વિસ્તારમાં કપાસ અને સોયાબીન જેવા પરંપરાગત પાકો લેવામાં આવે છે. પરંતુ સુહાસે વિચાર્યું કે વર્ષોથી ચાલતી ખેતીની સાથે જો બજારમાં ઊંચી માંગ ધરાવતા નવા પાકોનો પ્રયોગ કરવામાં આવે તો શું થાય?
આ વિચાર સાથે તેમણે બ્રોકલી, લાલ કોબી, કેપ્સિકમ, લેટીસ, ચેરી ટામેટાં જેવા શાકભાજી પાકો ઉગાડવાના પ્રયોગો શરૂ કર્યા. શરૂઆતમાં આસપાસના લોકોને તેમની વાત સમજાતી નહોતી. ગામડાના માણસને સ્વાભાવિક રીતે સવાલ થાય કે આપણા વિસ્તારમાં આવા શાકભાજી કોણ ખરીદશે? પરંતુ સુહાસે ગામના નાના બજાર પૂરતું વિચારવાને બદલે મોટા શહેરોના બજાર તરફ નજર કરી. મુંબઈ, પુણે અને બેંગ્લુરુ જેવા શહેરોમાં હોટેલ, રેસ્ટોરન્ટ, સુપરમાર્કેટ અને આધુનિક રિટેલ ક્ષેત્રમાં બ્રોકલી, લેટીસ, રંગીન કેપ્સિકમ અને ચેરી ટામેટાં જેવા શાકભાજીની માંગ રહે છે. એટલે તેમણે એક મહત્વની વાત સમજવાનો પ્રયાસ કર્યો કે ખેતીમાં માત્ર “શું ઉગાડવું?” એ પ્રશ્ન નહીં, પરંતુ “શું વેચાશે?” એ પ્રશ્ન પણ એટલો જ મહત્વનો છે.
આ વિચારને કારણે તેમની ખેતીની પધ્ધતિમાં પણ ફેરફાર આવ્યો. જ્યાં જરૂરી હોય ત્યાં તેમણે પોલીહાઉસ જેવી સુરક્ષિત ખેતી પધ્ધતિઓ અને ટપક સિંચાઈ જેવી આધુનિક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કર્યો. ટપક સિંચાઈથી પાણીનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ કરી શકાય છે અને છોડને જરૂર પ્રમાણે પાણી પહોંચાડી શકાય છે. પોલીહાઉસ જેવી પધ્ધતિથી પાકને ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં ઉગાડવામાં મદદ મળે છે. સુહાસની વાતમાંથી એક મહત્વની શીખ એ પણ મળે છે કે માત્ર ટેકનોલોજી લગાવી દેવાથી ખેતી નફાકારક બની જતી નથી. ટેકનોલોજી પાછળનો ખર્ચ, પાકની ઉપજ, બજારભાવ અને અંતે હાથમાં બચતો નફો, આ બધું ગણવું જરૂરી છે.
વિદેશી શાકભાજીના કેટલાક પાકોમાં પરંપરાગત પાકોની સરખામણીએ વધુ ભાવ મળવાની શક્યતા રહે છે. સુહાસ બાલીની ખેતી અંગેના અહેવાલોમાં કેટલાક પાકોમાં નોંધપાત્ર વધુ આવક મળ્યાના ઉદાહરણો આપવામાં આવ્યા છે. ખાસ કરીને લાલ કોબી, બ્રોકોલી અને કેપ્સિકમ જેવા પાકોનો ઉલ્લેખ થાય છે. પરંતુ અહીં ખેડૂત માટે સૌથી જરૂરી વાત એ છે કે ઊંચો બજારભાવ એટલે ઊંચો નફો એવું સીધું ગણિત નથી. બીયારણ કે રોપા, ખાતર, દવા, મજૂરી, પાણી, વીજળી, પેકિંગ, પરિવહન અને બગાડ જેવા તમામ ખર્ચ બાદ જે રકમ બચે તે જ સાચી કમાણી છે. એટલે એક ખેડૂતને મળેલી આવકને બીજા ખેડૂત માટે નક્કી કમાણી તરીકે જોવી યોગ્ય નથી.
સુહાસ બાલીની સફરની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે તેમણે પોતાની ખેતી પૂરતી વાત રાખી નહીં. તેમણે ખેડૂતો સાથે મળીને કામ કરવાનો રસ્તો અપનાવ્યો અને ઇેઙ્ઘટ્ઠિઅટ્ઠહૈ છર્ખ્તિ ૈંહઙ્ઘૈટ્ઠ સાથે જોડાઈને ખેડૂતોને નવી ખેતી પધ્ધતિ, ઊંચી કિંમતવાળા શાકભાજી અને બજાર જોડાણ અંગે માર્ગદર્શન આપવાનો પ્રયાસ કર્યો. જેમાં “૩૦૦૦ ખેડૂતો ખેતીની તાલીમ લઈને આર્થિક સધ્ધર બની ગયા.
સુહાસની કહાનીમાં સૌથી મોટી વાત કદાચ આ છે કે તેમણે ખેતીને માત્ર જમીન પરનું કામ ન માન્યું, પરંતુ તેને બજાર સાથે જોડાયેલો વ્યવસાય માન્યો. ખેડૂત સામાન્ય રીતે પાક તૈયાર કરે છે અને પછી બજારમાં ભાવ શોધે છે. પરંતુ આજના સમયમાં જો ખેડૂત વાવેતર કરતાં પહેલાં જ સંભવિત ખરીદદાર, બજારની માંગ, ગુણવત્તા, જથ્થો અને વેચાણની વ્યવસ્થા અંગે વિચાર કરે તો જોખમ ઓછું કરી શકાય છે.
આ વાત ગુજરાતના ખેડૂતો માટે પણ ખૂબ મહત્વની છે. ગુજરાતના દરેક વિસ્તારમાં જમીન, પાણી, હવામાન અને બજારની પરિસ્થિતિ અલગ છે. તેથી વિદર્ભમાં જે પાક સફળ થયો તેની સીધી નકલ કરવી જરૂરી નથી. ગુજરાતના ખેડૂતે વિદર્ભનો પાક નહીં, પરંતુ વિદર્ભનો વિચાર અપનાવવો જોઈએ. એટલે કે પોતાના વિસ્તારની જમીન અને પાણી પ્રમાણે પાક પસંદ કરવો, બજારની માંગ સમજવી, નાના વિસ્તારમાં નવો પ્રયોગ કરવો અને પરિણામ સારું આવે તો ધીમે ધીમે વિસ્તાર વધારવો.
આજે એક-બે એકર જમીન ધરાવતા નાના ખેડૂત માટે પણ આ વિચાર મહત્વનો છે. આખી જમીનમાં એકસાથે નવો પ્રયોગ કરવાને બદલે થોડા વિસ્તારમાં શરૂઆત કરી શકાય. ઉત્પાદનનો ખર્ચ, ઉપજ, બજારભાવ અને નફાનો હિસાબ કાઢી શકાય. જો ગણિત બેસે તો આગળ વધવું. જો ગણિત ન બેસે તો સમયસર પાક કે પધ્ધતિ બદલવી. ખેતીમાં પણ હવે “પહેલા પ્રયોગ અને પછી વિસ્તાર”ની રીત અપનાવવાની જરૂર છે.
નાના ખેડૂતો માટે ખેડૂતોનું સંગઠન પણ મોટો રસ્તો બની શકે છે. એક ખેડૂત પાસે ઓછો માલ હોય તો મોટા બજાર સુધી પહોંચવું મુશ્કેલ બને છે. પરંતુ ઘણા ખેડૂતો એકસાથે આવે, એકસરખી ગુણવત્તાનો માલ તૈયાર કરે અને સામૂહિક રીતે બજારમાં વેચે તો તેમની સોદાકીય શક્તિ વધી શકે છે. FPO, સહકારી મંડળી અને ખેડૂત જૂથો દ્વારા ઉત્પાદનથી લઈને વેચાણ સુધીની વ્યવસ્થા મજબૂત બનાવી શકાય છે.
સુહાસ બાલીની કહાનીનો અર્થ એવો નથી કે હવે દરેક ખેડૂતે બ્રોકોલી, લેટીસ કે કેપ્સિકમ જ વાવવા જોઈએ અને લાખો રૂપિયા કમાવવા જોઈએ. સાચો સંદેશ એ છે કે ખેતીમાં નવી શક્યતાઓ શોધવી જોઈએ. બજાર બદલાય છે તો પાકની પસંદગી પણ બદલવી જોઈએ. ટેકનોલોજી આવે તો તેનો ઉપયોગ સમજદારીથી કરવો જોઈએ અને સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે ખેડૂતે પોતાની મહેનતની કિંમત પોતે ગણવી શીખવી જોઈએ.
આજના સમયનો ખેડૂત માત્ર પાક ઉગાડનાર ન રહે, પરંતુ પોતાની ખેતીનો આયોજનકર્તા, બજારનો જાણકાર અને એગ્રી-એન્ટરપ્રેન્યોર બને એ સમયની જરૂરિયાત છે. કારણ કે જમીન એ જ છે, ખેડૂતની મહેનત એ જ છે, પરંતુ જો વિચારવાની રીત બદલાય, યોગ્ય પાક પસંદ થાય, ટેકનોલોજીનો યોગ્ય ઉપયોગ થાય અને બજાર સાથે સીધું જોડાણ બને તો ખેતીની કમાણીનું ગણિત પણ બદલાઈ શકે છે. સુહાસ બાલીએ પોતાની રીતે આ રસ્તો અજમાવી બતાવ્યો છે. હવે ગુજરાતના ખેડૂત માટે પણ વિચારવાનો સમય છે કે આપણે દર વર્ષે માત્ર એ જ પાક લેતા રહીશું કે પછી પોતાની જમીન, પાણી અને બજારને સમજીને ખેતીમાં કોઈ નવો રસ્તો શોધીશું?
કારણ કે આવતીકાલની સફળ ખેતીનો સાચો રસ્તો કદાચ એટલો જ છે. “પહેલા બજાર સમજો, પછી પાક વાવો; માત્ર ઉત્પાદન નહીં, નફાનું પણ આયોજન કરો.”સુહાન બાલી નો સંપર્ક નં ૮૨૦૮૧૪૧૦૪૬ છે.
: તિખારો:
જ્યારે તમે નિડર બનશો પછી જ તમે લીડર બનશો, જો લીડર ના બની શકો તો પછી સારા ફીલ્ડર બનજો પણ કોઈ ના ફોલ્ડર કે આઘાપાછી કરવાવાળા ના બનતા કારણે તેની ડીમાન્ડ બહુ રહે છે પણ ભવિષ્ય હોતુ નથી
