વર્તમાન સમયમાં, સમગ્ર વિશ્વ જ્યારે ‘ગ્લોબલ ર્વોમિંગ’ અને અનિયમિત વરસાદ જેવી આફતોનો સામનો કરી રહ્યું છે, ત્યારે ગુજરાતના ખેડૂતો માટે ‘કાર્બન ખેતી’ (Carbon Farming) એક આશાનું કિરણ બની શકે છે. કાર્બન સિક્વેસ્ટ્રેશન એટલે કે ‘કાર્બન સ્થિરીકરણ’ એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં હવામાં રહેલા હાનિકારક કાર્બન ડાયોક્સાઇડને છોડ દ્વારા શોષીને જમીનમાં લાંબા સમય સુધી સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે.
ગુજરાતના ખેડૂતો માટે કાર્બન ખેતીના ફાયદાઃ
કાર્બન ખેતી માત્ર પર્યાવરણ માટે જ નહીં, પરંતુ ખેડૂતોના આર્થિક હિત માટે પણ અનિવાર્ય છેઃ ભેજ સંગ્રહ શક્તિમાં વધારોઃ જમીનમાં કાર્બનનું પ્રમાણ વધવાથી માટીની પાણી પકડી રાખવાની ક્ષમતા વધે છે, જે સૌરાષ્ટ્ર અને કચ્છ જેવા ઓછા વરસાદવાળા વિસ્તારો માટે ખૂબ જ ઉપયોગી છે.
ખાતરના ખર્ચમાં ઘટાડોઃ સેન્દ્રિય કાર્બન જમીનમાં ઉપયોગી સૂક્ષ્મજીવોની સંખ્યામાં વધારો કરે છે, જેનાથી જમીન કુદરતી રીતે ફળદ્રુપ બને છે.
ઉત્પાદનમાં સ્થિરતાઃ આબોહવા પરિવર્તનની અસર સામે પાક વધુ પ્રતિકારક બને છે અને લાંબા ગાળે વધુ નફો આપે છે.
કાર્બન સ્થિરીકરણ માટેની મુખ્ય પદ્ધતિઓઃ
ખેડૂતો પોતાની ખેતી પદ્ધતિમાં થોડા ફેરફાર કરીને જમીનને ‘કાર્બન સિંક’ (Carbon Sink) બનાવી શકે છેઃ
૧. ઓછી ખેડ (Minimal Tillage): ખેતરમાં વારંવાર ઊંડી ખેડ કરવાથી જમીનમાં સંગ્રહિત કાર્બન હવામાં મુક્ત થઈ જાય છે. તેની જગ્યાએ શૂન્ય અથવા ન્યૂનતમ ખેડ અપનાવવાથી કાર્બન જમીનમાં જ સચવાઈ રહે છે.
૨. આચ્છાદન પાક (Cover Cropping): મુખ્ય પાકની લણણી પછી જમીનને ખુલ્લી રાખવાને બદલે તેના પર કઠોળ કે અન્ય ટૂંકા ગાળાના પાક વાવવા જોઈએ. આ પાકોના મૂળ જમીનમાં કાર્બન ઉમેરવાનું કાર્ય કરે છે.
૩. બાયોચાર અને સેન્દ્રિય ખાતરનો ઉપયોગઃ લાકડાના કોલસા જેવા પદાર્થ ‘બાયોચાર’ને જમીનમાં ઉમેરવાથી તે હજારો વર્ષો સુધી કાર્બનને જકડી રાખે છે.
વર્ષ ૨૦૨૬માં, ખેતી માત્ર અનાજ પકવવા પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ પર્યાવરણની રક્ષા કરવાનું પણ સાધન છે. જો ગુજરાતના ખેડૂતો કાર્બન ખેતી અપનાવશે, તો ભવિષ્યમાં તેમને ‘કાર્બન ક્રેડિટ’ દ્વારા વધારાની આવક પણ મળી શકે છે. ચાલો, આપણે જમીનને જીવંત બનાવીએ અને ખેતીને સમૃદ્ધ બનાવીએ.
