આબોહવા પરિવર્તન, જેને ગ્લોબલ ર્વોમિંગ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે પૃથ્વી પર સરેરાશ સપાટીના તાપમાનમાં વધારો દર્શાવે છે, જેના કારણે કૃષિ ક્ષેત્રને નવા પડકારોનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે જે ખાદ્ય સુરક્ષા અને આજીવિકાને જોખમમાં મૂકે છે. આ કૃષિને સતત તાપમાનની શ્રેણી અને પાણીની ઉપલબ્ધતા પર ખૂબ જ નિર્ભર બનાવે છે, જે કારણો કૃષિને આબોહવા પરિવર્તન સામે નબળી બનાવે છે. આવનારા વર્ષોમાં આબોહવા પરિવર્તનના પરિણામે કુલ વૈશ્વિક ઉત્પાદનમાં ઘણું નુકશાન થશે.
આબોહવા બદલાવની કૃષિ પરની સંભવિત અસરોઃ
આબોહવા બદલાવ (Climate Change) કૃષિ માટે ગંભીર ખતરો છે, જેનાથી અનિયમિત વરસાદ, વધતું તાપમાન અને પાણીની અછત સર્જાય છે . આના પરિણામે પાકની ઉત્પાદકતા અને ગુણવત્તામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે, જે ખાદ્ય સુરક્ષાને અસર કરે છે. હીટવેવ, પૂર અને દુષ્કાળ જેવી ઘટનાઓ પાકને નષ્ટ કરે છે અને જમીનની ફળદ્રુપતા ઘટાડે છે
• પાક ઉત્પાદનમાં ઘટાડોઃ વધતા તાપમાનને કારણે ઘઉં, ચોખા અને મકાઈ જેવા મુખ્ય પાકોની પાક અવધિ ઘટે છે અને ઉત્પાદન ઘટે છે
• અનિયમિત વરસાદઃ અકાળે વરસાદ અથવા વરસાદની ખેંચને કારણે સિંચાઈ આધારિત ખેતીને ભારે નુકસાન થાય છે
• જીવાત અને રોગમાં વધારોઃ તાપમાનમાં ફેરફારને કારણે પાકમાં નવી જીવાતો અને રોગોનું પ્રમાણ વધે છે, જે ઉત્પાદન ઘટાડે છે
આબોહવા સ્માર્ટ કૃષિ એટલે શું ?
આબોહવા સ્માર્ટ કૃષિ એ બદલાતા હવામાન (વધુ તાપમાન, દુષ્કાળ, પૂર) વચ્ચે ખેતીની ઉત્પાદકતા વધારવા, પર્યાવરણને અનુકૂળ રહેવા અને ખેડૂતોની આવક ટકાવી રાખવા માટેનો એક ટકાઉ અભિગમ છે. આ પધ્ધતિમાં પાક, પશુધન અને જમીનનું એ રીતે સંચાલન કરવામાં આવે છે કે જેનાથી ગ્રીનહાઉસ વાયુઓનું ઉત્સર્જન ઘટે અને ખેતી સ્થિર રહે.
આબોહવા સ્માર્ટ કૃષિના મુખ્ય સ્તંભોઃ
• ઉત્પાદકતામાં ટકાઉ વધારોઃ ખેતીની આવક, ખાદ્ય સુરક્ષા અને વિકાસમાં સમાન વધારાને સમર્થન આપવું.
•અનુકૂલન અને સ્થિતિ સ્થાપકતાઃ આબોહવા પરિવર્તન (જેમ કે દુષ્કાળ, પૂર) સામે કૃષિ પ્રણાલીઓને વધુ સ્થિતિસ્થાપક બનાવવી, જેથી પાક નિષ્ફળતા ઘટે.
આબોહવા સ્માર્ટ કૃષિની મુખ્ય પધ્ધતિઓઃ
• આબોહવા-અનુકૂળ પાક પસંદગીઃ હવામાનની અનિશ્ચિતતા સામે ટકી શકે તેવી સુધારેલી અને હાઇબ્રિડ જાતો (જેમ કે દુષ્કાળ કે પૂર-સહિષ્ણુ) વાવવી.
• જળ વ્યવસ્થાપનઃ ટપક સિંચાઈ અને સ્પ્રિંકલર જેવી આધુનિક પધ્ધતિઓથી પાણીનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ કરવો.
• જમીન આરોગ્ય સંચાલનઃ રાસાયણિક ખાતરોને બદલે સેન્દ્રિય ખાતર, કમ્પોસ્ટ અને લીલા ખાતરનો ઉપયોગ કરી જમીનની ફળદ્રુપતા જાળવવી.
• પાક વૈવિધ્યકરણ અને મિશ્ર ખેતીઃ એક જ પાક લેવાને બદલે આંતરપાક Intercroppin કે મિશ્ર પાક પધ્ધતિ અપનાવવી, જેથી જો એક પાક નિષ્ફળ જાય તો બીજો પાક આવક આપી શકે.
સ્થિતિ સ્થાપક ખેતી એટલે શું ?
સ્થિતિ સ્થાપક ખેતી એ બદલાતા હવામાન, દુષ્કાળ કે પૂર જેવી આફતો સામે ટકી રહેવા અને ઉત્પાદન જાળવી રાખવાની આધુનિક અને ટકાઉ પધ્ધતિ છે. તેમાં જૈવવિવિધતા, સ્થાનિક બિયારણ, પ્રાકૃતિક ખેતી, અને આધુનિક તકનીકોનો ઉપયોગ કરીને જમીનની ફળદ્રુપતા વધારવા અને ખેડૂતોને આર્થિક રીતે સશક્ત બનાવવાનું લક્ષ્ય હોય છે
સ્થિતિસ્થાપક ખેતીના મુખ્ય પાસાઓ અને ફાયદાઃ
• આબોહવા-અનુકૂળ પાકોઃ ઓછું પાણી અને વધુ તાપમાન સહન કરી શકે તેવા પાકો અને સ્થાનિક બીજનો ઉપયોગ.
• પ્રાકૃતિક ખેતીઃ મુજબ, રાસાયણિક ખાતરોને બદલે જમીનની ફળદ્રુપતા વધારવા માટે બાયો-કલ્ચર અને જમીનને લીલા પાક/કચરાથી ઢાંકીને હ્યુમસ વધારવામાં આવે છે.
આબોહવા પરિવર્તન સામે સ્થિતિ સ્થાપક ખેતી પધ્ધતિઓઃ
• પાક વૈવિધ્યકરણ: એક જ પાક પર નિર્ભર રહેવાને બદલે વિવિધ પાકો લેવા, જે જોખમ ઘટાડે છે. • દુષ્કાળ/પૂર પ્રતિકારક જાતોઃ ઓછું પાણી માંગતી અથવા અતિવૃષ્ટિ/અનાવૃષ્ટિ સામે ટકી શકે તેવી સુધારેલી બિયારણ જાતોનો ઉપયોગ.
• ટપક અને ફુવારા પધ્ધતિઃ પાણીની અછત વાળા વિસ્તારોમાં પાણીનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ કરવા માટે.
• સજીવ ખેતી અને મલ્ચિંગ ઃ જમીનમાં ભેજ જાળવી રાખવા અને જૈવિક કાર્બન વધારવા માટે.
• વાવેતરના સમયમાં ફેરફારઃ બદલાતા હવામાન અને વરસાદની પેટર્ન મુજબ વાવણી અને લણણીનો સમય બદલવો.
• એગ્રોફોરેસ્ટ્રી: ખેતરની પાળે વૃક્ષો વાવવા, જે જમીનનું ધોવાણ અટકાવે છે અને સ્થાનિક તાપમાન સંતુલિત રાખે છે
• એક્વાપોનિક્સઃ એક્વાપોનિક્સ એ આબોહવા પરિવર્તન સામે એક ટકાઉ અને સ્થિતિસ્થાપક ખેતી પધ્ધતિ છે, જે માછલી ઉછેર અને હાઈડ્રોપોનિક્સ ને જોડે છે. તે પરંપરાગત ખેતીની સરખામણીમાં ઓછું પાણી વાપરે છે, અનિયમિત વરસાદ અને દુષ્કાળમાં પણ ખાદ્ય સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરે છે, જે અનુકૂલન માટે શ્રેષ્ઠ છે
ટકાઉપણું હાંસલ કરવા, ખાદ્ય સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા અને આબોહવા પરિવર્તનને સંબોધિત કરવાના પરસ્પર જોડાયેલા પડકારોને પહોંચી વળવા કૃષિ ઉત્પાદન પ્રણાલીઓ અને ખાદ્ય પ્રણાલીઓમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન થવું જોઈએ. જૈવવિવિધતા અને ઇકોસિસ્ટમ સેવાઓને પ્રોત્સાહિત કરીને, પાક વૈવિધ્યકરણ માત્ર આબોહવા પરિવર્તનની પ્રતિકૂળ અસરોને ઘટાડતો નથી, પરંતુ લાંબા ગાળાની કૃષિ ટકાઉપણું અને આર્થિક સ્થિરતાને પણ સુનિશ્ચિત કરે છે.
