મકાઈ ખાદ્ય વર્ગના પાકમાં ખુબજ અગત્યનું સ્થાન ધરાવે છે. ભારતમાં મકાઈનું વાવેતર ૯.૩૮ લાખ હેક્ટર જેટલા વિસ્તારમાં થાય છે, જેમાંથી ૨.૮૮ કરોડ ટન જેટલું ઉત્પાદન મળે છે. ગુજરાતમાં મકાઇના વાવેતરમાં પંચમહાલ, મહિસાગર, દાહોદ, વડોદરા, છોટાઉદેપુર, અરવલ્લી, સાબરકાંઠા અને બનાસકાંઠા જિલ્લાઓ અગત્યનું સ્થાન ધરાવે છે.
મકાઈમાં પાકની વાવણીના સમયથી લઈ કાપણી સુધી અને ત્યાર બાદ સંગ્રહ દરમ્યાન જીવાતોનો ઉપદ્રવ જોવા મળે છે. મકાઈમાં જુદી-જુદી જીવાતોનું જેવીકે ટપકાંવાળી લશ્કરી ઈયળ, ગાભમારાની ઈયળ, લીલી ઈયળ, કાતરા, ધોડા, લશ્કરી ઈયળ,મોલો, ઉધઈ, પક્ષીઓ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. જે પૈકી મકાઈમાં વિકરાળ સ્વરૂપ ધારણ કરેલ ચાર ટપકાંવાળી લશ્કરી ઈયળ ખુબ જ અગત્યની છે. જેનો ઉપદ્રવ વર્ષ ૨૦૧૮ પછી ખુબ જ વધીગયો છે. ચાલુ વર્ષે પણ આ જીવાત ગુજરાતના મોટા ભાગના જિલ્લાઓમાં મકાઈમાં જોવા મળેલ છે.મકાઈમાં આ જીવાત દ્વારા ૫૦ થી ૬૦ ટકા સુધી નુકસાન નોંધાયેલ છે. આવી પરિસ્થિતિમાં જો યોગ્યકાળજી લેવામાં ન આવે તો આ જીવાતનો ઝડપી ફેલાવો થઈ ઉત્પાદન અને ગુણવત્તામાં અસર થઈશકે છે.
ટપકાંવાળી લશ્કરી ઈયળ ઃ
માદા ફૂદી પાનની નીચેની બાજુએ સમૂહમાં ઇંડાં મૂકે છે જેમાં ૭૫ થી ૧૪૦ જેટલા ઇંડાં હોય છે. ઇંડાંનું ૨ થી ૩ દિવસમાં સેવન થતાં પ્રથમ અવસ્થાની કાળા માથાવાળી અને લીલાશ પડતી સફેદ રંગની નાની ઇયળ નિકળે છે. પૂર્ણ વિકસિત ઇયળના માથા પર નરી આંખે જોઈ શકાય તેવો સફેદ રંગનો ઉંધો અંગ્રેજી “રૂ” આકાર જોવા મળે છે અને તેના ખંડો ઉપર જોવા મળતા ટપકાં મોટા તથા ઉપસેલા જોવા મળે છે જેનાથી ઇયળને સહેલાઇથી ઓળખી શકાય છે. આથી ગુજરાતમાં આ જીવાતને “ટપકાંવાળી લશ્કરી ઇયળ” અથવા “પૂંછડે ચાર ટપકાંવાળી લશ્કરી ઇયળ” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. નાની ઇયળો મકાઈના કૂમળા પાન ઉપર મુખાંગો દ્વારા ઘસરકા કરી તેમાંથી હરિતદ્રવ્ય સહિતનો ભાગ ખાય છે જેથી પાન પર સફેદ રંગના ધાબા જોવા મળે છે. આ ઇયળો છોડની ભૂંગળીમાં વિકસતા નાના પાનને કોરી ખાતી હોવાથી પાન પર કાણાં જોવા મળે છે. વધુ ઉપદ્રવ હોય તો પાન પર અસંખ્ય અનિયમિત આકારના કાણાં અને ઇયળની હગાર જોવા મળે છે. ભૂંગળીમાં નુકસાન પામેલ પાન જ્યારે ખૂલે અને મોટા થાય ત્યારે તેના પર ખેંચાયેલ લાંબા કાણાં જોવા મળે છે. છોડની શરૂઆતની અવસ્થામાં ઉપદ્રવનું પ્રમાણ વધારે હોય તો છોડના ટોચના ભાગમાં નુકસાન થવાથી ક્યારેક સંપૂર્ણ છોડ નાશ પામે છે કે ઠૂંઠા દેખાય છે. ઇયળની તાજી હગારથી પણ મેખલાનો ભાગ ભરાયેલો જોવા મળે છે જે સુકાતા નાના-નાના જથ્થામાં લાકડાના વહેર જેવી જોવા મળે છે. ઈયળો ભૂંગળીનાં પાન ઉપરાંત મકાઈની ચમરી તેમજ ડોડાના આગળના ભાગમાં આવેલ રેશમી તાંતણાઓને નુકસાન કરતી જોવા મળે છે. ડોડામાં કુમળા દાણાનો વિકાસ થયેલ હોય તો તેમાં અંદર દાખલ થઈ દાણા તેમજ તેની નીચેનો કુમળો ભાગ ખાઈને નુકસાન કરે છે.
સંકલિત વ્યવસ્થાપન ઃ
• મકાઈની વાવણી પહેલા ૧૦-૧૫ દિવસે લીમડાનો ખોળ ૨૫૦ કિ.ગ્રા./હેક્ટર પ્રમાણ ેજમીનમાં નાખવાથી કોશેટામાંથી ફૂદાં નિકળવાનું પ્રમાણ ઘટશે.
• એસીટામીપ્રીડ૧૯.૫ + ક્લોરાન્ટ્રાનિલીપ્રોલ ૧૯.૫ એફએસ ૧૦મિ.લિ. પ્રતિ ૧ કિ.ગ્રા. બીજ દીઠ પટ/માવજતઆપી વાવેતર કરવું.
• પિયત અને રાસાયણિક ખાતરનો વપરાશ ભલામણ મુજબ જ કરવો.
• મકાઈનો પાક વારંવાર ન વાવતાં પાકની ફેરબદલી અપનાવવી.
• પ્રકાશ પિંજર પ્રતિ હેક્ટરે એકની સંખ્યામાં ગોઠવી આ જીવાતનાં પુખ્તને આકર્ષી નાશ કરવો.
• આ જીવાતનાં નર ફૂદાંને આકર્ષવા માટે ૫૦ ફેરોમોન ટ્રેપ પ્રતિ હેક્ટર (૨૦ ફેરોમોન ટ્રેપ પ્રતિ એકર) લગાવવાથી તથા લ્યુર ૪૦ દિવસે બદલવાથી અસરકારક નિયંત્રણ મેળવી શકાય છે.
• ઈંડાના સમૂહ અથવા પ્રથમ અવસ્થાની ઇયાળો જ્યારે સમૂહમાં હોય ત્યારે પાન તોડી યોગ્ય રીતે નાશ કરવો.
• ગુજરાતમા મકાઈની ખેતી કરતા તેમજ બિન-રાસાયણિક ખેતીમા રસ ધરાવતા ખેડૂતોને પૂંછડે ચારટપકાવાળી ઈયળના નુક્સાનને ઘટાડવા માટે માટી અથવા રેતી ૫ ગ્રામ/છોડ વાવણીના ૩૦ અને ૪૫દિવસ પછી ભૂંગળીમા આપવાની ભલામણ કરવામા આવે છે.
• ઉપદ્રવની શરૂઆતમાં બેસીલસ થુરીન્જીન્સીસ ડબલ્યુજી (૧૦૮ સીએફયુ/ગ્રામ) ૨૦ ગ્રામ ૧૦ લિટર પાણીમાં ઉમેરી છોડની ભૂંગળી બરાબર ભીંજાય તે રીતે છંટકાવ કરવાથી સારૂ નિયંત્રણ મળે છે.
• ક્લોરાન્ટ્રાનિલીપ્રોલ ૧૮.૫ એસસી ૪ મિ.લિ. અથવા સ્પીનેટોરમ ૧૧.૭ ઈસી ૫ મિ.લિ. અથવા બ્રોફેનિલીડ ૨૦ એસસી ૨.૫ મિ.લિ. ૧૦ લિટર પાણીમાં ભેળવી છોડ બરાબર ભીંજાય તે રીતે છંટકાવ કરવાથી અસરકારક નિયંત્રણ થાય છે. મકાઈના વાવેતર બાદ પ્રથમ છંટકાવ ૨૫ થી ૩૦ દિવસે અને બીજો છંટકાવ પ્રથમ છંટકાવના ૧૫ દિવસ બાદ કરવો જોઈએ. જો બંને વખતે પ્રવાહી મિશ્રણનો છંટકાવ કરવાનો હોય તો કીટનાશક બદલવી.
• ક્લોરાન્ટ્રાનિલીપ્રોલ ૦.૪ ટકા સીજી (દાણાદાર કીટનાશક) ૧૨.૫ કિ.ગ્રા./હે. ભૂંગળીમાં આપવાથી ટપકાવાળી લશ્કરી ઈયળનું નિયંત્રણ કરી શકાય છે.
• ડાંગરની કુશકી ૨૫ કિ.ગ્રા. + ગોળ ૫ કિ.ગ્રા. + થાયોડીકાર્બ ૭૫ ડબલ્યુપી ૨૫૦ ગ્રામ અથવા મકાઈનો લોટ ૨૫ કિ.ગ્રા. + ગોળ ૫ કિ.ગ્રા. + થાયોડીકાર્બ ૭૫ ડબલ્યુપી ૨૫૦ ગ્રામમાંથી બનાવેલ વિષ પ્રલોભિકા ભૂંગળીમાં આપવી (વિષ પ્રલોભિકા બનાવવા ગોળને ૫ લિટર પાણીમાં ઓગાળી તેને ૨૫ કિ.ગ્રા. ડાંગરની કુશકી/મકાઈના લોટમાં ૧૦-૧૨ કલાક ભેળવવું અને માવજતમાં ઉપયોગ કરતા પહેલા તેમાં ૨૫૦ ગ્રામ થાયોડીકાર્બ બનાવેલ પ્રલોભિકામાં ઉમેરી બરાબર ભેળવવું).
• પાક કાપી લીધા બાદ જડીયા અને કચરો સેન્દ્રિય ખાતર બનાવવાના ઉપયોગમાં લેવો.
• જમીનમાં ઉંડી ખેડ દિવસ દરમ્યાન કરવી જેથી તેમાં રહેલ કોશેટા બહાર આવતા પક્ષીઓ દ્વારા કુદરતી નિયંત્રણ મળશે.
• ઘાસચારાની મકાઈમાં વધુ ઉપદ્રવ જણાય તો તાત્કાલિક તેને કાપી લઈ ઢોરને ખવડાવી દેવી અને જો કીટનાશકનો છંટકાવ કર્યો હોય તો ૩૦ દિવસ બાદ જ ઢોરને ખવડાવવી. (ક્રમશઃ)