રણજીત સાગર ડેમ અને શાહપુર કાંડી પ્રોજેક્ટ સંબંધિત જળવિદ્યુત અને નાણાકીય જવાબદારીઓની વહેંચણી અંગે જમ્મુ અને કાશ્મીર અને પંજાબ વચ્ચે એક નવો વિવાદ ઉભો થયો છે. આ ત્યારે શરૂ થયું જ્યારે જમ્મુ અને કાશ્મીરના મુખ્યમંત્રી ઓમર અબ્દુલ્લાએ તાજેતરમાં વિધાનસભામાં જણાવ્યું હતું કે તેઓ પંજાબના મુખ્યમંત્રી ભગવંત માન સમક્ષ રણજીત સાગર ડેમનો મુદ્દો ઉઠાવશે. સીએમ ઓમરે જણાવ્યું હતું કે જમ્મુ અને કાશ્મીરનો ૨૦% હિસ્સો અને પુનર્વસન સંબંધિત પ્રતિબદ્ધતાઓને અવગણી શકાય નહીં.
જ્યારે સીએમ ઓમરે પોતાનો હિસ્સો માંગ્યો છે, ત્યારે પંજાબે પણ પોતાની માંગણીઓ રજૂ કરી છે. પંજાબે જમ્મુ અને કાશ્મીર જળ શક્તિ વિભાગને પત્ર લખીને આ બે પ્રોજેક્ટના નિર્માણ માટે ૯૭૩.૪૪ કરોડ બાકી રકમની માંગણી કરી છે. આમાંથી, રણજીત સાગર ડેમ માટે જમ્મુ અને કાશ્મીરના હિસ્સા તરીકે ૩૦૧.૦૨ કરોડ અને શાહપુર કાંડી ડેમ પ્રોજેક્ટ માટે ૬૭૨.૪૨ કરોડની માંગણી કરવામાં આવી છે.
જમ્મુ અને કાશ્મીરની માંગ એ દાવા પર આધારિત છે કે ડેમના જળાશય અને તેની સાથે સંકળાયેલ માળખાકીય સુવિધાઓ તેના પ્રદેશમાં આવે છે, જેના કારણે તે ઉત્પન્ન થતી વીજળીનો હિસ્સો મેળવી શકે છે. જાકે, પંજાબે આનો સખત વિરોધ કર્યો છે. પંજાબ સરકારના અધિકારીઓએ જણાવ્યું છે કે જમ્મુ અને કાશ્મીરને મફત વીજળીની કોઈપણ ફાળવણી કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ દ્વારા આ પ્રોજેક્ટ્સમાં નાણાકીય યોગદાન આપવાની શરતે કરવામાં આવશે.શાહપુર કાંડી ડેમ રણજીત સાગર માળખાગત સુવિધા સાથે જાડાયેલો એક ડાઉનસ્ટ્રીમ પ્રોજેક્ટ છે. તે બંને રાજ્યો વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલતા વિવાદોનો વિષય રહ્યો છે. ભૂતકાળમાં પાણી વહેંચણીના મુદ્દાઓને ઉકેલવા માટે કરાર થયા હોવા છતાં, વીજળી વહેંચણી અને નાણાકીય જવાબદારીનો પ્રશ્ન વિવાદાસ્પદ રહે છે.
ઉમર અબ્દુલ્લાએ કહ્યું, “જમ્મુ અને કાશ્મીર પંજાબ સાથે રણજીત સાગર ડેમ સંબંધિત તેના દાવાઓને સક્રિયપણે આગળ ધપાવશે. તેમણે જાહેરાત કરી કે તેઓ ૧૯૭૯ના કરારને તેની સાચી ભાવનામાં અમલમાં મૂકવા માટે સીધા તેમના સમકક્ષ ભગવંત માન સમક્ષ આ મુદ્દો ઉઠાવશે, જેમાં અસરગ્રસ્ત પરિવારો માટે ૨૦ ટકા વીજળીનો હિસ્સો, વળતર અને રોજગારનો સમાવેશ થાય છે. બંને રાજ્યો વચ્ચેનો આ કરાર એક સાર્વભૌમ પ્રતિબદ્ધતા છે જેનું પાલન તેની સાચી ભાવનામાં થવું જાઈએ.”
તેમણે કહ્યું કે ૧૯૭૯ના કરાર મુજબ, જેએન્ડકે રણજીત સાગર ડેમ અને શાહપુર કાંડી બેરેજ પર ઉત્પન્ન થતી કુલ વીજળીના ૨૦ ટકા બસ બાર કોસ્ટ પર મેળવવા માટે હકદાર છે. તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે ૧૧ ઓક્ટોબર, ૨૦૧૯ ના રોજ પંજાબ સ્ટેટ પાવર કોર્પોરેશન લિમિટેડ અને જેએન્ડકે પાવર કોર્પોરેશન લિમિટેડ વચ્ચે રણજીત સાગર ડેમ પ્રોજેક્ટમાંથી વીજળીની ખરીદી અને વેચાણ માટે પાવર વેચાણ કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. જા કે, ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના અભાવે, હાલમાં ત્નશ્દ્ભ સિસ્ટમને કોઈ વીજળી પૂરી પાડવામાં આવી રહી નથી.પીએસપીસીએલને ચૂકવવામાં આવેલ કામચલાઉ ટેરિફ પ્રતિ કેડબ્લ્યુએચ ૩.૫ છે. પ્રોજેક્ટથી પ્રભાવિત પરિવારોને વળતર અંગે, મુખ્યમંત્રીએ જણાવ્યું હતું કે કુલ વળતર રકમ ૮૫.૪૮ કરોડ છે, જેમાંથી પંજાબ સરકારે ૭૧.૧૫ કરોડ જારી કર્યા છે, અને ૧૪.૩૨ કરોડની રકમ હજુ બાકી છે.
જાકે, ૨૦ જાન્યુઆરી, ૧૯૭૯ ના રોજ પંજાબ અને જમ્મુ અને કાશ્મીર વચ્ચે થયેલા કરારના કલમ ૧ ને ટાંકીને, પંજાબે જણાવ્યું હતું કે જમ્મુ અને કાશ્મીરને કુલ પ્રોજેક્ટ ખર્ચના ૧૦% (સિંચાઈના ભાગ રૂપે) વહેંચવાની જરૂર હતી.
આ પહેલીવાર નથી જ્યારે ઓમર અબ્દુલ્લાએ ૧૯૭૯ ના કરારને યાદ કર્યો હોય. તેમણે આ મહિનાની શરૂઆતમાં પણ આ મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે જમ્મુ અને કાશ્મીર અને પંજાબની સરકારો વચ્ચેનો ૧૯૭૯ નો કરાર એક સાર્વભૌમ પ્રતિબદ્ધતા છે જેને સંપૂર્ણ ઇમાનદારી અને ભાવનાથી માન આપવું જાઈએ અને તેનો સંપૂર્ણ અમલ કરવો જાઈએ. ૧૯૭૯માં જમ્મુ અને કાશ્મીર અને પંજાબ વચ્ચે થયેલો કરાર રણજીત સાગર ડેમ અને શાહપુર કાંડી પ્રોજેક્ટ્સના બાંધકામ અંગેનો એક સાર્વભૌમ કરાર છે. તેમાં જણાવાયું છે કે જમ્મુ અને કાશ્મીરને કુલ ઉત્પન્ન થતી વીજળીના ૨૦% બસ બાર ખર્ચે મળશે અને બાંધકામથી પ્રભાવિત જમ્મુ અને કાશ્મીરના પરિવારોને વળતર આપવામાં આવશે.
કરારના મુખ્ય મુદ્દાઓઃ રણજીત સાગર ડેમ અને શાહપુર કાંડી બેરેજ પર ઉત્પન્ન થતી કુલ વીજળીના ૨૦% જમ્મુ અને કાશ્મીરને મળવા પાત્ર છે. ટ્રાન્સમિશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના અભાવને કારણે એપ્રિલ ૨૦૨૬ સુધી જમ્મુ અને કાશ્મીરને આ વીજળી મળી રહી નથી. જાકે, ૨૦૧૯માં વીજ વેચાણ કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. કુલ આશરે ૮૫૪.૮ મિલિયનમાંથી, પંજાબ સરકારે ૭૧૧.૫ મિલિયન ફાળવ્યા છે, જ્યારે બાકીની રકમ હજુ પણ ચર્ચા હેઠળ છે. આ કરાર જમ્મુ અને કાશ્મીરના ૮૦૦ જિલ્લાઓને આવરી લે છે. આમાં ૧૦૦૦ થી વધુ અસરગ્રસ્ત પરિવારોને રોજગાર આપવાની જાગવાઈઓ શામેલ છે, જેના પર જમ્મુ અને કાશ્મીર સરકાર હાલમાં કામ કરી રહી છે.
