મૃત્યુ એ જીવનનું અંતિમ અને સૌથી રહસ્યમય સત્ય છે, જેની આસપાસ સદીઓથી અનેક માન્યતાઓ અને વૈજ્ઞાનિક તર્ક વિતર્ક જોડાયેલા છે. આ વિષય પર દુનિયાના વિવિધ ધર્મોના અલગ-અલગ મંતવ્યો છે, પરંતુ તે બધાનો મૂળ હેતુ આત્માની ગતિને સમજવાનો છે. હિંદુ ધર્મમાં મૃત્યુને માત્ર દેહ પરિવર્તન માનવામાં આવે છે. શ્રીમદ ભગવદ્ ગીતા અનુસાર, જેમ મનુષ્ય જૂના વસ્ત્રો ત્યજીને નવા વસ્ત્રો ધારણ કરે છે, તેમ આત્મા જૂનું શરીર છોડીને નવું શરીર ધારણ કરે છે. આ પુનર્જન્મનો સિદ્ધાંત કર્મ પર આધારિત છે, જ્યાં આત્મા મોક્ષની પ્રાપ્તી ન થાય ત્યાં સુધી જન્મ-મરણના ચક્રમાં ફરતો રહે છે. શીખ અને જૈન ધર્મ પણ પુનર્જન્મ અને કર્મના સિદ્ધાંતમાં માને છે. જૈન ધર્મ અનુસાર, આત્મા પોતાના કર્મોના બોજથી મુક્ત થઈને ‘સિદ્ધ’ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરે છે, જે અનંત સુખની સ્થિતિ છે. બૌદ્ધ ધર્મમાં આત્માના અસ્તિત્વને બદલે ‘ચેતનાના પ્રવાહ’ પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે, જ્યાં નિર્વાણની પ્રાપ્તિ દ્વારા આ જન્મ-મરણના દુઃખમાંથી મુક્તિ મળે છે.
બીજી બાજુ, અબ્રાહમિક ધર્મોમાં આત્માની ગતિ વિશે ભિન્ન માન્યતા છે. ઇસ્લામ ધર્મ મુજબ, મૃત્યુ પછી આત્મા ‘બરઝખ’ નામની સ્થિતિમાં રહે છે અને કયામતના દિવસે અલ્લાહ દ્વારા ન્યાય કરવામાં આવે છે, જેના આધારે વ્યક્તિને જન્નત (સ્વર્ગ) કે જહન્નમ (નર્ક) મળે છે. ખ્રિસ્તી અને યહુદી ધર્મમાં પણ આ જ પ્રકારની માન્યતા છે, જ્યાં મૃત્યુ પછી આત્માનો ન્યાય થાય છે અને ઈશ્વર પ્રત્યેની શ્રદ્ધા તેમજ પૃથ્વી પર કરેલા કાર્યોના આધારે અનંત જીવન કે સજા નક્કી થાય છે. આ ધર્મોમાં પુનર્જન્મના બદલે એક જ જીવન અને ત્યારબાદ અંતિમ ન્યાયના દિવસની કલ્પના કરવામાં આવી છે. અહીં આત્માને અમર માનવામાં આવે છે જે દેહના અંત પછી પણ ઈશ્વરના સાનિધ્યમાં અથવા ન્યાયની પ્રતીક્ષામાં જીવંત રહે છે.
વિજ્ઞાન આ વિષયને સંપૂર્ણપણે ભૌતિક અને તાર્કિક દૃષ્ટિકોણથી જુએ છે. વિજ્ઞાન માટે મૃત્યુ એ મગજ અને હૃદયની કાર્યપ્રણાલીનો અંત છે. જ્યારે મગજને ઓક્સિજન મળતો બંધ થઈ જાય અને કોષો નાશ પામે, ત્યારે ચેતના શૂન્ય થઈ જાય છે. જોકે, ઊર્જાના સંરક્ષણના નિયમ મુજબ, ઊર્જા ક્યારેય નષ્ટ થતી નથી પરંતુ માત્ર સ્વરૂપ બદલે છે. કેટલાક વૈજ્ઞાનિકો ‘નિયર ડેથ એક્સપિરિયન્સ’ (NDE) પર સંશોધન કરી રહ્યા છે, જેમાં લોકો મૃત્યુની નજીક જઈને પાછા ફર્યા હોય અને તેમને પ્રકાશ કે શાંતિનો અનુભવ થયો હોય. છતાં, વિજ્ઞાન પાસે અત્યાર સુધી આત્માના અસ્તિત્વ કે મૃત્યુ પછીના જીવનનો કોઈ પ્રાયોગિક પુરાવો નથી. આમ, મૃત્યુ પછીનું રહસ્ય આજે પણ શ્રદ્ધા અને તર્ક વચ્ચે વણઉકેલાયેલું છે, જેમાં ધર્મ આશા આપે છે અને વિજ્ઞાન
પુરાવા શોધે છે.
naranbaraiya277@gmail.com
