ચીન અને રશિયાની ગૂઢ રણનીતિ અને ખાનગી હિલચાલ
ઈરાન અને ઈઝરાયેલ વચ્ચે વધતા જતા તણાવ અને યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિમાં વિશ્વની બે મોટી સત્તાઓ, ચીન અને રશિયા, ઉપરછલ્લી રીતે શાંત દેખાય છે. પરંતુ આ‘ચૂપકીદી’ કોઈ નબળાઈ કે અજ્ઞાનતા નથી, બલ્કે તે અત્યંત ગહન અને વ્યૂહાત્મક રણનીતિનો એક ભાગ છે. આ બંને દેશો જાહેરમાં મોટા નિવેદનો આપવાને બદલે પડદા પાછળ એટલે કે ખાનગી હિલચાલ દ્વારા પોતાની શતરંજની ચાલ ચાલી રહ્યા છે, જેનો હેતુ અમેરિકાના વૈશ્વિક પ્રભુત્વને પડકારવાનો અને પોતાના હિતોનું રક્ષણ કરવાનો છે.
રશિયાની વાત કરીએ તો, તે હાલમાં યુક્રેન સાથેના સંઘર્ષમાં વ્યસ્ત હોવા છતાં, ઈરાન સાથેના તેના સંબંધો અત્યારે ઈતિહાસના સૌથી મજબૂત તબક્કે છે. રશિયા માટે ઈરાન માત્ર એક સાથી નથી, પરંતુ એક એવો દેશ છે જે તેને ડ્રોન અને મિસાઈલ ટેકનોલોજીમાં મદદ કરી રહ્યો છે. રશિયાની શાંતિ પાછળનું મુખ્ય કારણ એ છે કે તે ઈરાનને પશ્ચિમી દેશો સામેના ‘બફર’ તરીકે જુએ છે. રશિયા દ્વારા કરવામાં આવતી ખાનગી હિલચાલમાં ઈરાનને અત્યાધુનિક એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ્સ (જેમ કે જી-૪૦૦ ના અદ્યતન વર્ઝન) અને ઈન્ટેલિજન્સ ડેટા પૂરો પાડવાનો સમાવેશ થાય છે. રશિયા ઈચ્છે છે કે મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકા એટલું ગૂંચવાયેલું રહે કે તેની પાસે યુક્રેનને મદદ કરવા માટેના સંસાધનો અને ધ્યાન ઓછું બચે.
બીજી તરફ, ચીન હંમેશા આર્થિક અને રાજદ્વારી હિતોને પ્રાધાન્ય આપે છે. ઈરાન ચીન માટે ઉર્જાનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે અને તેની ‘બેલ્ટ એન્ડ રોડ ઇનિશિયેટિવ’ (BRI) માટે એક વ્યૂહાત્મક કડી છે. ચીન જાણે છે કે જો તે સીધું યુદ્ધમાં કૂદશે તો તેના વૈશ્વિક વેપાર અને પશ્ચિમી દેશો સાથેના આર્થિક સંબંધો પર ગંભીર અસર પડી શકે છે. આથી, ચીન જાહેરમાં શાંતિ અને સંયમની અપીલ કરે છે, પરંતુ પડદા પાછળ તેની ખાનગી હિલચાલ ખૂબ જ તેઝ હોય છે. ચીન ઈરાન પાસેથી પ્રતિબંધો છતાં તેલની ખરીદી ચાલુ રાખીને ઈરાનના અર્થતંત્રને ટકાવી રાખવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. આ ઉપરાંત, ચીન તેની ડિજિટલ કરન્સી અને વૈકલ્પિક બેંકિંગ ચેનલો દ્વારા ઈરાનને વૈશ્વિક આર્થિક પ્રતિબંધોમાંથી બચવાનો માર્ગ પૂરો પાડે છે.
આ બંને દેશોની મૌન સંમતિ પાછળનું એક મોટું કારણ ‘પ્રોક્સી વોર’ છે. ચીન અને રશિયા પોતે અમેરિકા સાથે સીધા સૈન્ય સંઘર્ષમાં ઉતરવાનું જોખમ લેવા માંગતા નથી, પરંતુ તેઓ ઈરાનને મજબૂત બનાવીને અમેરિકાની શક્તિને ક્ષીણ કરવા માંગે છે. ગુપ્તચર સંસ્થાઓના અહેવાલો સૂચવે છે કે આ દેશો વચ્ચે ખાનગી મિલિટરી હોટલાઈન્સ સક્રિય છે, જેના દ્વારા યુદ્ધની રણનીતિઓ અને સેટેલાઈટ ઈમેજરી શેર કરવામાં આવે છે. આ એક એવું છુપું ગઠબંધન છે જે પશ્ચિમી દેશો માટે ચિંતાનો વિષય છે.
નિષ્કર્ષમાં, ચીન અને રશિયાની આ ચૂપકીદી એ હકીકતમાં પશ્ચિમી પ્રભુત્વ સામેનો એક બહુઆયામી ઘેરો છે. તેઓ શાંત રહીને પણ ઈરાનના માધ્યમથી વૈશ્વિક સત્તાનું સંતુલન બદલવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. તેમનો ઉદ્દેશ્ય એક એવી નવી વિશ્વ વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો છે જેમાં અમેરિકાની દખલગીરી ઓછી હોય અને તેમનું પોતાનું વર્ચસ્વ જળવાઈ રહે. આમ, મધ્ય પૂર્વની આ અશાંતિમાં ચીન અને રશિયાની ભૂમિકા ‘શાંત પહાડ’ જેવી છે, જે દેખાવમાં સ્થિર છે પરંતુ તેની અંદર લાવા ધખધખી રહ્યો છે.
naranbaraiya277@gmail.com
