આબોહવા નિષ્ણાતો કહે છે કે અલ નીનો અને આબોહવા પરિવર્તનને અલગથી જોઈ શકાતા નથી. એક વરસાદમાં વિલંબ થાય છે, જ્યારે બીજા તેની તીવ્રતામાં વધારો કરે છે. પ્રશાંત મહાસાગરમાં ઝડપથી મજબૂત બનતી અલ નીનો ઘટનાએ ચોમાસાના આગમનમાં વિલંબ કર્યો છે. જૂન મહિના દરમિયાન વરસાદ સામાન્ય કરતાં ઓછો હતો. આ કારણે, મહિનાના અંત સુધીમાં ભારતમાં વરસાદની ખાધ ૪૦ ટકા સુધી પહોંચી ગઈ. જાકે, થોડા દિવસોમાં પરિસ્થિતિ નાટકીય રીતે બદલાઈ ગઈ. જૂનના અંત સુધીમાં ચોમાસાએ સક્રિય તબક્કામાં પ્રવેશ કર્યો ત્યારે, મુંબઈ અને ભારતના પશ્ચિમ કિનારાના મોટા ભાગોમાં મુશળધાર વરસાદે વિનાશ વેર્યો.
નિષ્ણાતો કહે છે કે નવી વાસ્તવિકતા એ છે કે આબોહવા પરિવર્તન ભારતીય ચોમાસાને મૂળભૂત રીતે બદલી રહ્યું છે. સ્કાયમેટ વેધરના ઉપપ્રમુખ (હવામાનશા† અને આબોહવા પરિવર્તન) મહેશ પાલાવતે જણાવ્યું હતું કે, “ચોમાસું હાલમાં સક્રિય તબક્કામાં છે. દેશભરમાં અનેક હવામાન પ્રણાલીઓ અમલમાં છે. ઓડિશા પર ઓછા દબાણવાળા ક્ષેત્ર અને મહારાષ્ટ્ર પર ચક્રવાતી પરિભ્રમણને કારણે ચોમાસાની પશ્ચિમી અને પૂર્વીય શાખાઓ સક્રિય રહી છે.”
પાલાવતે કહ્યું, “વધુમાં, અરબી સમુદ્રમાંથી ભેજના સતત પ્રવાહને કારણે છેલ્લા ત્રણથી ચાર દિવસમાં મહારાષ્ટ્ર પર વાદળો બન્યા છે, જેના પરિણામે ભારે વરસાદ થયો છે.” યુનિવર્સિટી ઓફ મેરીલેન્ડના એમેરિટસ પ્રોફેસર અને આઇઆઇટી-મુંબઈના નિવૃત્ત પ્રોફેસર રઘુ મુર્તુગુડ્ડેએ સમજાવ્યું કે મુંબઈમાં ચોમાસાના વિલંબિત આગમનને આંશિક રીતે અલ નીનોની અસરો દ્વારા સમજાવી શકાય છે.
તેમણે કહ્યું, “જોકે, ગ્લોબલ વો‹મગ અને અરબી સમુદ્રના પવનોમાં ફેરફારને કારણે પશ્ચિમ એશિયામાં વધતી ગરમી તેની અપેક્ષિત અસરો બતાવી રહી છે. જારદાર પવનો પણ ફૂંકાઈ રહ્યા છે, જે ચોમાસાના મુખ્ય ક્ષેત્રમાં ભારે વરસાદનું મુખ્ય કારણ છે. અરબી સમુદ્ર અને બંગાળની ખાડી બંને ભારે વરસાદ માટે દેશના આંતરિક ભાગમાં ભેજ પહોંચાડી રહ્યા છે. અલ નીનોને હવે ગ્લોબલ વો‹મગથી અલગ જોઈ શકાતો નથી.”
મુર્તુગુડ્ડેએ કહ્યું, “અરબી સમુદ્ર અને બંગાળની ખાડી બંનેમાં હવામાન પરિસ્થિતિઓ સક્રિય છે, અને બંગાળની ખાડીમાં નીચા દબાણનો વિસ્તાર પણ બની રહ્યો છે. જ્યારે આવું થાય છે અને બંને બાજુ હવામાન પ્રણાલીઓ સક્રિય થાય છે, ત્યારે ચોમાસાના મુખ્ય ક્ષેત્રમાં ભારે વરસાદ થાય છે. આ ભેજ મુંબઈ સુધી પણ પહોંચે છે. પશ્ચિમ ઘાટ પવનોને વધારવા દબાણ કરે છે, જેના કારણે મુંબઈમાં ભારે વરસાદ પડે છે.”
વૈજ્ઞાનિકો કહે છે કે અલ નિનો અને આબોહવા પરિવર્તનને હવે અલગ ઘટના તરીકે જાઈ શકાય નહીં. જ્યારે અલ નિનો ચોમાસાના પરિભ્રમણને અસર કરે છે અને ઘણીવાર વરસાદના દિવસો ઘટાડે છે, ત્યારે અરબી સમુદ્રમાં રેકોર્ડ તાપમાન અને બદલાતા વાતાવરણીય પરિભ્રમણ વાતાવરણમાં ભેજની ઉપલબ્ધતામાં વધારો કરી રહ્યા છે. જ્યારે આ અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓ બનાવવામાં આવે છે, ત્યારે હવામાન પ્રણાલીઓ પહેલા કરતા વધુ ભારે વરસાદ ઉત્પન્ન કરી રહી છે. પલાવતે કહ્યું, “અલ નિનો વરસાદમાં વિલંબ કરી રહ્યો છે, જ્યારે આબોહવા પરિવર્તન તેની તીવ્રતા વધારી રહ્યું છે.” છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં, ચોમાસાની ગતિશીલતામાં ફેરફાર થયો છે, જેને સીધા આબોહવા પરિવર્તન સાથે જાડી શકાય છે. બંગાળની ખાડીમાં રચાયેલી હવામાન પ્રણાલીઓ હવે ઉત્તરપશ્ચિમ તરફ જવાને બદલે પશ્ચિમ તરફ આગળ વધી રહી છે. ભારતીય હવામાન વિભાગના ભૂતપૂર્વ ડિરેક્ટર જનરલ કે.જે. રમેશે સમજાવ્યું કે અલ નિનો વર્ષોમાં વરસાદના દિવસોની સંખ્યા ઘટે છે.
તેમણે કહ્યું, “પરંતુ આપણે જાણીએ છીએ કે ગ્લોબલ વો‹મગને કારણે ચોમાસાની પેટર્ન હંમેશા માટે બદલાઈ ગઈ છે. અલ નીનો હોય કે ન હોય, વરસાદ હવે ઓછો અને વધુ મુશળધાર રહેશે. દેશના ઉત્તરપશ્ચિમ ભાગોમાં બદલાતા વરસાદની પેટર્નને આબોહવા પરિવર્તનને કારણે થતા અસામાન્ય ફેરફારો તરીકે જાઈ શકાય છે.”તેમણે એમ પણ કહ્યું, “આજકાલ, રાજસ્થાન, ગુજરાત અને પશ્ચિમ મધ્યપ્રદેશમાં પશ્ચિમી વિક્ષેપો અને તેમની સાથે સંકળાયેલ હવામાન પ્રણાલીઓને કારણે પૂરતો વરસાદ પડી રહ્યો છે. આપણે બધા જાણીએ છીએ કે એકલા પશ્ચિમી વિક્ષેપો આ વિસ્તારોમાં વરસાદ લાવવામાં સક્ષમ નથી, પરંતુ અરબી સમુદ્રમાંથી ભેજના વધતા પુરવઠાએ આ વિસ્તારોમાં વરસાદની પેટર્ન બદલી નાખી છે.
