આજના યુગમાં “તપસ્યા” શબ્દ સાંભળતા જ આપણાં મનમાં જંગલમાં બેસેલા સાધુ, ઉપવાસ અને કઠોર સાધના જેવા દ્રશ્યો ઉભા થાય છે. પરંતુ ખરેખર જોવામાં આવે તો સાચી તપસ્યા બહારની નથી, પરંતુ અંદરની છે. તે મનને સંયમમાં રાખવાની, વિચારને શુધ્ધ બનાવવાની અને વર્તનમાં સદાચાર લાવવાની એક સતત પ્રક્રિયા છે. સાચી તપસ્યા એટલે માત્ર ઉપવાસ, જપ કે યોગની કઠિન ક્રિયાઓ નથી. તે તો મન, વિચાર અને વર્તનને શુધ્ધ બનાવવાની એક આંતરિક પ્રક્રિયા છે. બહારથી સાધુ દેખાવું સરળ છે, પણ અંદરથી નિર્મળ બનવું એ જ સાચી તપસ્યા છે.
આજના સમયમાં માણસ ભાગદોડમાં એટલો વ્યસ્ત થઈ ગયો છે કે પોતાને મળવાનો સમય નથી. તપસ્યા એ પોતાને ઓળખવાનો માર્ગ છે. જ્યારે આપણે પોતાના સ્વભાવને, ખામીઓને અને ગુણોને નિષ્પક્ષ રીતે જોવાનું શરૂ કરીએ છીએ, ત્યારે સાચી તપસ્યા શરૂ થાય છે.
સાચી તપસ્યા એ છે કે માણસ પોતાના દુર્ગુણો સામે લડે અને સદગુણોને અપનાવે.તપસ્યાનો સાચો અર્થ જીવનમાંથી સ્પર્શતા ઉદાહરણો જોઈએ તો,
૧. ક્રોધ પર નિયંત્રણ રાખવું એક સાચી તપસ્યાઃ એક શિક્ષકને વિદ્યાર્થીઓએ ગેરસમજથી અપમાનિત કર્યો. તેમને ગુસ્સો આવ્યો, પરંતુ તેમણે શાંતિથી વાત કરી અને પ્રેમથી સમજાવ્યું. અહીં ગુસ્સાને દબાવવો નહીં, પરંતુ તેને સંયમમાં રાખવો એ તપસ્યા છે.
૨. લોભ સામે સંતોષરૂપી તપસ્યાનો માર્ગઃ એક વેપારી પાસે વધારે કમાણી કરવાની તક હતી, પણ તેમાં છેતરપિંડી કરવી પડતી. તેણે તે તક છોડી દીધી અને ઈમાનદારીથી કામ ચાલુ રાખ્યું.આમ આર્થિક નુકસાન સહન કરીને પણ સચ્ચાઈ જાળવવી એ તપસ્યા છે.
૩. સેવા ભાવ તપસ્યાનું ઉત્તમ રૂપઃ એક યુવાન દર અઠવાડિયે ગરીબોને ભોજન કરાવે છે. તે પોતાના આરામનો ત્યાગ કરીને બીજાના સુખ માટે જીવતો રહે છે. પોતાના સુખને પાછળ મૂકી બીજાનું કલ્યાણ કરવું એ સર્વોત્તમ તપસ્યા છે.
૪. અહંકાર છોડવો એ આંતરિક વિજયઃ એક અધિકારી ઊંચા પદ પર હોવા છતાં સૌને નમ્રતાથી મળે છે. તે પોતાના સ્થાનનું અભિમાન બતાવતો નથી, પરંતુ સેવા કરે છે. અહીં અહંકાર છોડવો એ સૌથી મોટી તપસ્યા છે.
• પ્રકૃતિમાંથી મળતો પાઠઃ વૃક્ષો ગરમીમાં પણ છાંયો આપે છે, નદીઓ સતત વહે છે અને બીજાનું કલ્યાણ કરે છે. પ્રકૃતિ કહે છે કે “આપવું એ જ સાચી તપસ્યા છે.” પ્રકૃતિ આપણને તપસ્યાનો સાચો પાઠ ભણાવે છે. વૃક્ષો ગરમી-ઠંડી સહન કરીને પણ બીજાને છાંયો આપે છે, નદીઓ પોતાના માટે નહીં પણ બીજાના કલ્યાણ માટે વહે છે. તેમ જ, જે જીવન બીજાના સુખ માટે જીવે છે, તે જીવન જ તપસ્યામય બને છે.
આપણે રોજ પોતાને પૂછવું જોઈએ કે શું આજે મેં કોઈ પર ગુસ્સો કાબૂમાં રાખ્યો? શું મેં કોઈને મદદ કરી? શું મેં સત્યનો માર્ગ અપનાવ્યો? જો આ પ્રશ્નનો જવાબ “હા” હોય, તો સમજવું કે આપણે સાચી તપસ્યાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યા છીએ.આમ સાચી તપસ્યા કોઈ જંગલ કે ગુફામાં નથી, તે તો આપણા રોજિંદા જીવનમાં જ છે. ઘરમાં, કાર્યસ્થળે, સમાજમાં દરેક જગ્યાએ આપણે તેને સાથે રાખીને જીવી શકીએ છીએ.આ બધું કરવું સહેલું નથી, પણ એ જ સાચી સાધના છે. ઉપવાસ કરવો સરળ છે, પરંતુ મનના દુર્ગુણોને છોડવા માટે જે હિંમત જોઈએ, એ જ તપસ્યા છે.સાચી તપસ્યા કોઈ એક દિવસની ક્રિયા નથી, પરંતુ જીવનભરની પ્રક્રિયા છે. તે સતત પ્રયત્ન, આત્મવિશ્વાસ અને સંયમથી સિધ્ધ થાય છે. અંતમાં કહી શકાય કે ‘‘મનને જીતવું એ સૌથી મોટી તપસ્યા છે.’’ બહારની જીત કરતા અંદરની જીત વધારે મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે ત્યાંથી જ જીવનમાં શાંતિ, સંતોષ અને સાચો આનંદ જન્મે છે. જ્યારે માણસ પોતાને જીતી જાય છે, ત્યારે જીવનમાં શાંતિ, સંતોષ અને સચ્ચો આનંદ આપમેળે પ્રાપ્ત થાય છે.
‘‘જે વ્યક્તિ પોતાને જીતી જાય છે, તેને દુનિયા જીતવાની જરૂર રહેતી નથી.
‘‘મનને જીતવું એ સૌથી મોટી તપસ્યા છે.’’
“તપસ્યા એ ઉપવાસમાં નહીં, પણ સ્વભાવમાં દેખાય છે, જ્યાં મન શાંત થાય, ત્યાં જ ઈશ્વર દેખાય છે.
બીજાના સુખમાં પોતાનું સુખ શોધી લે જે,
એ જ સાચી તપસ્યાનો માર્ગ અપનાવે છે.”
