તાજેતરમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે સ્ઇઁ (મહત્તમ છૂટક ભાવ) અને કેન્સરની દવાઓના સરકારી ખરીદી ભાવ વચ્ચેના મોટા તફાવતને ખગોળશાસ્ત્રીય ગણાવ્યો. આ તફાવત ૧૦ ગણાથી વધુ છે. જ્યારે ૨,૭૦૦ ની છૂટક કિંમતવાળી કેન્સરની દવાની કિંમત ૨૭,૦૦૦ ની એમઆરપી સાથે ચિÂહ્નત કરવામાં આવી, ત્યારે સુપ્રીમ કોર્ટે પહેલા તેને “મોટા પાયે લૂંટ” ગણાવી અને પછી, આગામી સુનાવણીમાં, આ મોટા ભાવ તફાવતને “સામૂહિક હત્યા” તરીકે સ્પષ્ટપણે વર્ણવ્યો. દવાના વેપારીઓ, ખાનગી હોસ્પિટલ અને સરકારી હોસ્પિટલ માટે દવાની ખરીદી માટે જવાબદાર લોકો પર આનાથી વધુ કડક ટિપ્પણી કોઈ હોઈ શકે નહીં.
કોર્ટે એવો પણ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યોઃ આ બધા પૈસા ક્્યાં જઈ રહ્યા છે અને કોને ફાયદો થઈ રહ્યો છે? આ ટિપ્પણી ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ, ખાનગી હોÂસ્પટલના માલિકો અને ડોકટરો અને સરકારી ખરીદીમાં સામેલ લોકોની બેદરકારીને સીધી રીતે ઉજાગર કરે છે. આ વિડંબના ત્યારે સ્પષ્ટ થાય છે જ્યારે કેન્દ્ર સરકારે ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૫ માં દેશભરમાં એક દવા, એક કિંમત અને એક ગુણવત્તા નીતિ કાયદો લાગુ કર્યો છે. આ કાયદા હેઠળ, દવાના વેપારીઓ અને ઈ-ફાર્મસીઓએ દવાના ભાવ જાહેરમાં પ્રદર્શિત કરવા જરૂરી છે જેથી દર્દીઓ સંમત ભાવે ગુણવત્તાયુક્ત, પ્રમાણભૂત દવાઓ મેળવી શકે. જા કે, સુપ્રીમ કોર્ટની તીખી પ્રતિક્રિયા સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે દવાના વેપારીઓ અને સરકારી દવા ખરીદી અધિકારીઓએ આ કાયદાનો અનાદર કર્યો છે.
મોટાભાગની કોર્પોરેટ હોસ્પિટલોમાં ઉદ્યોગો બની ગઈ છે, સેવાઓ નહીં. તેઓ દર્દીઓને ફક્ત ઘરના મેડિકલ સ્ટોર્સમાંથી જ દવાઓ ખરીદવા દબાણ કરે છે. જા દર્દીઓ બહારથી પ્રવેશ માંગે છે, તો તેઓ સારવારની જવાબદારી ટાળે છે. જા કે, આમાંની મોટાભાગની હોÂસ્પટલો આયુષ્માન ભારત અને અન્ય સરકારી ભંડોળવાળી આરોગ્ય યોજનાઓ હેઠળ પણ સારવાર પૂરી પાડે છે. આનો અર્થ એ છે કે કાયદો અમલમાં આવ્યા પછી પણ દવા ઉત્પાદકો અને હોÂસ્પટલોની મનમાની ક્રિયાઓ ચાલુ રહે છે. જ્યારે દવાઓ આવશ્યક ચીજવસ્તુ કાયદા હેઠળ આવે છે, ત્યારે નકલી એમઆરપી કિંમત વ્યવસ્થા શા માટે ચાલુ રહે છે?
કોર્પોરેટ બાબતોના મંત્રાલયના એક સર્વે રિપોર્ટમાં તાજેતરમાં સરકારને ચેતવણી આપવામાં આવી હતી કે દવાઓને જાણી જાઈને સામાન્ય માણસની પહોંચથી દૂર રાખવામાં આવી રહી છે. આ રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે દવાઓના ઊંચા ભાવનું કારણ દવાઓમાં વપરાતા ઘટકોની ઊંચી કિંમત નથી, પરંતુ ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ દ્વારા નફાનો લોભ છે. આ લોભને કારણે, કંપનીઓ નેશનલ ફાર્માસ્યુટિકલ પ્રાઇસિંગ ઓથોરિટીના નિયમોનો અવગણના કરે છે અને દવાઓ ઘણી વખત વધારે કિંમતે વેચે છે. જાણીતી ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ પણ તેમના ઉત્પાદનોને બે થી પાંચસો ગણી વધારે કિંમતે વધારી રહી છે. ભ્રષ્ટાચાર દ્વારા સરકારી હોસ્પિટલોમાં મોંઘી દવાઓનો વપરાશ થાય છે. અગાઉ, કંટ્રોલર અને ઓડિટર જનરલએ પણ સ્થાનિક અને વિદેશી દવા કંપનીઓને પ્રશ્ન કર્યો હતો કે શા માટે આ કંપનીઓએ સરકારની એક્સાઇઝ ડ્યુટી મુક્તિનો લાભ લીધો પરંતુ તેમની કિંમતો ઘટાડવામાં નિષ્ફળ રહી.
આ છેતરપિંડી માત્ર ગ્રાહકોને સીધી અસર કરી રહી નથી, પરંતુ આવકના નુકસાનના સ્વરૂપમાં સરકારને પરોક્ષ રીતે નુકસાન પહોંચાડી રહી છે. આ અંગે, ઝ્રછય્ એ સૂચન કર્યું હતું કે સરકાર દવા ભાવ નિયંત્રણ કાયદામાં સુધારો કરે. આવા સૂચનોને અનુસરીને, સરકારે દેશભરની ૧,૨૦૦ સીજીએચએસ (કેન્દ્ર સરકાર આરોગ્ય યોજના) હોÂસ્પટલો, ૨૦૦ નિદાન કેન્દ્રો, ૫૦૦ સુખાકારી કેન્દ્રો અને ૮,૦૦૦ થી વધુ જન ઔષધિ કેન્દ્રોમાં “એક દવા, એક કિંમત” નીતિ લાગુ કરવાનો ઐતિહાસિક નિર્ણય લીધો છે.
