અલાહાબાદ હાઇકોર્ટે કૌટુંબિક મિલકત અને વારસા સંબંધિત એક કેસમાં મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. વિધવા તરીકે સ્ત્રીનો કાનૂની દરજ્જા લગ્ન અને તેના પતિના મૃત્યુથી ઉદ્ભવે છે. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે જો કોઈ સ્ત્રી પર તેના પતિના મૃત્યુ પછી બીજા પુરુષ સાથે ગેરકાયદેસર સંબંધ હોવાનો આરોપ હોય, તો પણ વિધવા તરીકેની તેની કાનૂની દરજ્જા અને તેની સાથે સંકળાયેલા કાનૂની અધિકારો ફક્ત આ આધારે રદ કરી શકાતા નથી. કોર્ટે એમ પણ કહ્યું હતું કે વ્યક્તિના કાયદેસર બાળક અને કાનૂની વારસદાર બનવાના અધિકારને ફક્ત મૌખિક આરોપો અથવા દાવાઓના આધારે કાયદેસર બાળક અને કાનૂની વારસદાર બનવાના તેમના અધિકારથી વંચિત રાખી શકાય નહીં. બાળકની કાયદેસરતાને પડકારવા માટે, ભારતીય પુરાવા અધિનિયમ દ્વારા નિર્ધારિત ધોરણોમાં મજબૂત, સ્વતંત્ર અને વિશ્વસનીય પુરાવા રજૂ કરવા જરૂરી છે. બલિયા જિલ્લામાં ૨૦૦૧ થી પેન્ડીંગ સિવિલ વિવાદમાં પ્રથમ અપીલ સ્વીકારતી વખતે ન્યાયાધીશ અનિલ
કુમારની સિંગલ બેન્ચે આ અવલોકન કર્યું હતું.કોર્ટે ૨૦૦૦ માં બલિયાના બીજા વધારાના જિલ્લા ન્યાયાધીશ દ્વારા પસાર કરાયેલા ચુકાદા અને હુકમનામાને સંપૂર્ણપણે રદ કર્યો હતો, જેમાં મહિલાને તેના સ્વર્ગસ્થ પતિની વિધવા તરીકે માન્યતા આપવાનો ઇનકાર કરવામાં આવ્યો હતો. હાઈકોર્ટે અપીલ સ્વીકારીને વાદી દ્વારા દાખલ કરાયેલ મૂળ દાવો ફગાવી દીધો.
આ સમગ્ર વિવાદ બલિયા જિલ્લાના એક પરિવાર સાથે સંબંધિત છે. માહિતી અનુસાર, સ્વર્ગસ્થ શ્રીપતિ પાંડેને ત્રણ પુત્રો હતાઃ રામ અવધ પાંડે, વિંધ્યાચલ પાંડે અને જગત નારાયણ પાંડે. વિંધ્યાચલ પાંડેના લગ્ન રાજેશ્વરી દેવી સાથે થયા હતા, અને વિંધ્યાચલ પાંડેનું ૧૯૩૮ માં કોઈ સંતાન વિના અવસાન થયું હતું. આ પછી, સ્વર્ગસ્થ રામ અવધ પાંડેના પુત્ર હરિશંકર પાંડેએ ૧૯૮૮ માં મૂળ સિવિલ દાવો દાખલ કર્યો હતો. વાદી હરિશંકર પાંડેએ કોર્ટ પાસેથી ઘોષણા માંગી હતી કે રાજેશ્વરી દેવી સ્વર્ગસ્થ વિંધ્યાચલ પાંડેની વિધવા નથી.
વધુમાં, એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે પ્રતિવાદી બે અને ત્રણ, શિવ સાગર અને શિવ કુમાર, સ્વર્ગસ્થ રામ અવધ પાંડેના કાયદેસર પુત્રો અને કાયદેસર વારસદાર નથી, પરંતુ રાજેશ્વરી દેવી અને રામ અવધ પાંડેના પુત્રો છે. વાદીએ દલીલ કરી હતી કે બ્રાહ્મણ વિધવા તરીકે, રાજેશ્વરી દેવીને ફરીથી લગ્ન કરવાની પરવાનગી નહોતી, અને તેના પછીના કથિત અફેરને કારણે તેણીએ તેના પહેલા પતિની વિધવા તરીકેનો કાનૂની દરજ્જા અને અધિકારો ગુમાવ્યા હતા.૨૦૦૦ માં આપેલા તેમના ચુકાદામાં, બલિયાના બીજા વધારાના જિલ્લા ન્યાયાધીશે વાદીની દલીલો સ્વીકારી અને દાવો ફગાવી દીધો. ટ્રાયલ કોર્ટનો નિર્ણય ૧૯૬૩ માં સીપીસીની કલમ ૪૮૮ હેઠળ પસાર કરાયેલા અગાઉના ભરણપોષણના આદેશ અને તેમાં નોંધાયેલા અવલોકનો પર આધારિત હતો, જેમાં ગેરકાયદેસર સંબંધોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો.
આ ટ્રાયલ કોર્ટના નિર્ણય સામે રાજેશ્વરી દેવી અને અન્ય લોકોએ ૨૦૦૧ માં હાઇકોર્ટમાં પ્રથમ અપીલ દાખલ કરી હતી. અપીલ કોર્ટમાં રજૂ કરાયેલા તમામ પુરાવા અને કાનૂની પાસાઓનું વિશ્લેષણ કર્યા પછી, હાઇકોર્ટે ટ્રાયલ કોર્ટના નિષ્કર્ષને સંપૂર્ણપણે ભૂલભરેલા અને કાયદાની વિરુદ્ધ હોવાનું શોધી કાઢ્યું. હાઇકોર્ટે જણાવ્યું હતું કે કાનૂની દરજ્જા અથવા કાનૂની દરજ્જા એ વ્યક્તિની વ્યક્તિગત ક્ષમતા છે, જેને કાયદા દ્વારા માન્યતા આપવામાં આવે છે.કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે વાદીએ પોતે પોતાની ફરિયાદમાં સ્વીકાર્યું હતું કે રાજેશ્વરી દેવીના લગ્ન વિંધ્યાચલ પાંડે સાથે થયા હતા અને વિંધ્યાચલ પાંડેનું મૃત્યુ ૧૯૩૮ માં થયું હતું. કોર્ટે કડક ટિપ્પણી કરી હતી કે એકવાર લગ્ન અને પતિના મૃત્યુના તથ્યો સ્વીકારાઈ જાય, પછી વિધવાત્વનું કાનૂની પરિણામ આપમેળે સ્થાપિત થઈ જાય છે. આવા તથ્યો પછી, વાદી ફક્ત અનુગામી કથિત સંબંધનો ઉલ્લેખ કરીને તે કાનૂની પરિણામ વિરુદ્ધ આદેશ મેળવવા માટે હકદાર બની શકતી નથી.
કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે વિધવાત્વ એ લગ્ન અને પતિના મૃત્યુથી પરિણમતો કાનૂની અધિકાર છે. કોઈ વ્યક્તિ કે સમાજ વ્યક્તિગત માન્યતાઓ, આચરણ અથવા સુવિધાને કારણે તે સ્થિતિને માન્યતા ન આપવાનું પસંદ કરે છે તેથી તેને સમાપ્ત ગણી શકાય નહીં. કાનૂની દરજ્જા ફક્ત કાયદેસર રીતે માન્ય કારણો અને પુરાવાના આધારે સમાપ્ત થઈ શકે છે, બનાવટી આરોપોના આધારે નહીં. ભારતીય પુરાવા અધિનિયમની કલમ ૫૦ અને ૧૧૨ ટાંકીને, કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે વાદીએ આ કેસમાં કોઈ નક્કર કે સીધા પુરાવા રજૂ કર્યા નથી. સાક્ષીઓના નિવેદનોથી કોઈ ચોક્કસ વ્યક્તિગત જ્ઞાન જાહેર થયું નથી. જે ૧૯૬૦ થી ચાલતા કથિત સંબંધને વિશ્વસનીય રીતે સાબિત કરી શકે છે. મૌખિક નિવેદનોનું પુનરાવર્તન કાયદા દ્વારા જરૂરી ઉચ્ચ ધોરણના પુરાવાનો વિકલ્પ બની શકે નહીં. હાઇકોર્ટે સીપીસીની કલમ ૪૮૮ હેઠળ જૂના ચુકાદા પર ટ્રાયલ કોર્ટના નિર્ભરતાને ગંભીર કાનૂની ભૂલ પણ ગણાવી. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતા હેઠળ ભરણપોષણની કાર્યવાહી સારાંશ અને ઝડપી રાહત માટે છે, જેનો હેતુ ફક્ત ભરણપોષણ નક્કી કરવા માટે છે, મિલકતની માલિકી, વારસો અથવા કોઈપણ પક્ષની કાયમી નાગરિક સ્થિતિ નક્કી કરવા માટે નથી.
