યુક્રેન સામે રશિયાના પક્ષે લડતા ૧૦ ભારતીય નાગરિકો મૃત્યુ પામ્યા છે. કેન્દ્ર સરકારે મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતની આગેવાની હેઠળની ત્રણ ન્યાયાધીશોની બેન્ચ સાથે આ માહિતી શેર કરી. સરકારે જણાવ્યું હતું કે આમાંના મોટાભાગના નાગરિકો સ્વૈચ્છીક કરાર હેઠળ રશિયન સેનામાં જાડાયા હતા.
કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવેલી આ માહિતીના આધારે, સીજેઆઇ સૂર્યકાંત, ન્યાયાધીશ જાયમલ્યા બાગચી અને ન્યાયાધીશ વિપુલ એમ. પંચોલીની બનેલી બેન્ચે જણાવ્યું હતું કે પરિસ્થિતિને “કાળજીપૂર્વક અને કાર્યક્ષમ રીતે” સંભાળવાની જરૂર છે, કારણ કે યુદ્ધ ક્ષેત્રમાંથી મૃતદેહો મેળવવા અત્યંત મુશ્કેલ હોઈ શકે છે.
આ માહિતી કેન્દ્ર સરકારનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ ઐશ્વર્યા ભાટી દ્વારા ૨૬ ભારતીયોના પરિવારો દ્વારા દાખલ કરાયેલી અરજીની સુનાવણી દરમિયાન આપવામાં આવી હતી, જેમને નોકરી શોધતી વખતે રશિયા-યુક્રેન સંઘર્ષમાં કથિત રીતે દબાણ કરવામાં આવ્યું હતું. સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉ આ મામલે કેન્દ્ર સરકાર પાસેથી જવાબ માંગ્યો હતો.
અરજદારોનો આરોપ છે કે તેમના સંબંધીઓને સારી નોકરીઓના વચન હેઠળ ભારતમાંથી રશિયા લઈ જવામાં આવ્યા હતા, જ્યાં તેમના પાસપોર્ટ જપ્ત કરવામાં આવ્યા હતા અને તેમને યુદ્ધમાં જાડાવા માટે દબાણ કરવામાં આવ્યું હતું.
એડિશનલ સોલિસિટર જનરલે પુષ્ટિ આપી કે અરજીમાં નામ આપવામાં આવેલા ૨૬ લોકોમાંથી ૧૦ લોકો મૃત્યુ પામ્યા છે, એક ગુનાહિત આરોપોમાં જેલમાં છે, અને એકે સ્વેચ્છાએ રશિયામાં રહેવાનો નિર્ણય લીધો છે. કેન્દ્રએ અરજદારોના આરોપો સ્પષ્ટ કર્યા કે કેટલાકને છેતરપિંડી કરનારા એજન્ટો દ્વારા ગેરમાર્ગે દોરવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે અન્ય લોકોએ રશિયન સંસ્થાઓ સાથે “સ્વૈચ્છીક કરાર” કર્યા હતા.
એએસજીએ એમ પણ જણાવ્યું હતું કે વિદેશ મંત્રાલયને લોજિસ્ટીકલ અવરોધો અને મૃતદેહોને સ્વદેશ પરત કરવામાં કેટલાક પરિવારોના અસહકારનો સામનો કરવો પડ્યો છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે સરકાર મુશ્કેલીમાં મુકાયેલા દરેક નાગરિકને મદદ કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે.
એડિશનલ સોલિસિટર જનરલ ઐશ્વર્યા ભાટીએ બેન્ચને જણાવ્યું હતું કે, “એક કિસ્સામાં, અમે મૃતદેહને સ્વદેશ પરત મોકલવાની વ્યવસ્થા કરી હતી, પરંતુ પરિવારે મંત્રાલયને કાનૂની કાર્યવાહી ચાલુ રાખતા તેને ત્રણ મહિના સુધી મોકૂફ રાખવા કહ્યું. તેમાં ઘણા જટિલ માનવ પરિબળો સામેલ છે.”
કેન્દ્ર સરકારના પ્રતિભાવનો વિરોધ કરતા, અરજદારોના વકીલે સરકારના સ્વૈચ્છીક સેવાના દાવાને ફગાવી દીધો, તેને માનવ તસ્કરીનો સ્પષ્ટ કેસ ગણાવ્યો. તેમણે કહ્યું કે પીડિતોને એજન્ટો દ્વારા કપટથી રશિયા મોકલવામાં આવ્યા હતા અને તેમના મુસાફરી દસ્તાવેજા જપ્ત કર્યા પછી તેમને આગળની હરોળમાં લડવા માટે દબાણ કરવામાં આવ્યું હતું.
વકીલે કહ્યું, “વિદેશ મંત્રાલય સહકાર આપી રહ્યું નથી.” તેમણે ઉમેર્યું, “પીડિતોના પરિવારોએ છેલ્લા કેટલાક મહિનામાં ૧૨૦ થી વધુ રજૂઆતો મોકલી છે, પરંતુ કોઈ પ્રતિભાવ મળ્યો નથી. મૃતદેહોની ઓળખ માટે ડીએનએ નમૂના પણ લેવામાં આવ્યા નથી. તે ફક્ત નિષ્ક્રિયતા નથી; તેઓ અમારા સંપર્કમાં પણ નથી.”
વકીલે બેન્ચને યુદ્ધ ક્ષેત્રમાંથી પીડિત દ્વારા મોકલવામાં આવેલા વીડિયો પુરાવા જાવાની વિનંતી કરી, જેમાં તે તેની પરિÂસ્થતિની વિગતો આપે છે.
મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતની આગેવાની હેઠળની બેન્ચે વિદેશ મંત્રાલયને નાગરિકોની સલામતી અને પરત ફરવા માટે લેવામાં આવેલા નક્કર પગલાંની વિગતો આપતો વિગતવાર તથ્યપૂર્ણ અહેવાલ દાખલ કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો. અગાઉ, બેન્ચે અરજીની નોંધ લેતા, કોર્ટરૂમમાં હાજર સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાને આ મુદ્દા પર સૂચનાઓ માંગવા કહ્યું.
અરજદારોના વકીલે બેન્ચને માહિતી આપી હતી કે આ ૨૬ લોકો રશિયામાં ફસાયેલા ભારતીય નાગરિકો છે. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે તેમને રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચે ચાલી રહેલા યુદ્ધમાં ભાગ લેવા માટે મજબૂર કરવામાં આવ્યા છે.
અરજીમાં કેન્દ્ર સરકારને રશિયામાં ભારતીય દૂતાવાસ દ્વારા તાત્કાલિક રાજદ્વારી અને કોન્સ્યુલર કાર્યવાહી કરવાનો નિર્દેશ આપવાની વિનંતી કરવામાં આવી હતી જેથી અટકાયતમાં લેવામાં આવેલા ભારતીયોની સલામતી અને પરત ફરવાની ખાતરી કરી શકાય.
