સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ દ્વારા ડોકટરોને લલચાવવા માટે મફત ભેટો અથવા મોંઘા ભેટો આપવાના મુદ્દાની તપાસ કરવા માટે એક સમિતિ બનાવવાનો આદેશ આપ્યો છે. વ્યક્તિઓ અને સંગઠનોના સૂચનો અને વાંધાઓના આધારે, આ સમિતિ ડોકટરોને મફત ભેટો આપવામાં આવતી અટકાવવા માટે ભલામણો કરશે. ન્યાયાધીશ વિક્રમ નાથ અને સંદીપ મહેતાની બેન્ચ અનુસાર, કેન્દ્ર સરકાર ત્યારબાદ કોર્ટમાં આ ભલામણોનો અહેવાલ રજૂ કરશે. એક અરજીમાં આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે કે કેટલીક ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ દર્દીઓને તેમની મોંઘી દવાઓ લખી આપવા માટે ડોકટરોને મોંઘા ભેટો આપે છે. આને રોકવું જોઈએ.
કોર્ટના આદેશ અનુસાર, કેન્દ્ર સરકારે એક સમિતિની રચના કરવાની રહેશે જે ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓની માર્કેટિંગ પદ્ધતિઓને નિયંત્રિત કરવા માટે ભલામણો કરશે. કેન્દ્ર સરકાર આ આદેશના અમલીકરણ અંગે સોગંદનામું દાખલ કરશે. સુપ્રીમ કોર્ટ ૨૯ જાન્યુઆરીએ આ મામલાની વધુ સુનાવણી કરશે. કોર્ટે ૮ સપ્ટેમ્બરે આ મામલે પોતાનો નિર્ણય અનામત રાખ્યો હતો. કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને ત્રણ સભ્યોની નિષ્ણાત સમિતિ બનાવવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો જેથી ડોકટરોને લલચાવવા માટે ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ દ્વારા કથિત રીતે મોંઘી ભેટો, વિદેશ પ્રવાસો અને અન્ય લાભો આપવા જેવી અનૈતિક માર્કેટિંગ પ્રથાઓને રોકવામાં આવે.
કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે એક સમિતિ તપાસ કરશે કે ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ માટે કાયદેસર રીતે બંધનકર્તા નિયમનકારી માળખું જરૂરી છે કે નહીં. જો જરૂરી હોય તો, યોગ્ય વૈધાનિક માળખું શું હોવું જોઈએ. કેન્દ્ર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરેલા સોગંદનામામાં આ બાબતે માહિતી પૂરી પાડી હતી. સોગંદનામા પર વિચાર કર્યા પછી, ન્યાયાધીશ વિક્રમ નાથ અને સંદીપ મહેતાની બેન્ચે ફેડરેશન ઓફ મેડિકલ એન્ડ સેલ્સ રિપ્રેઝન્ટેટિવ્સ એસોસિએશન ઓફ ઇન્ડિયા દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજી પર પોતાનો આદેશ અનામત રાખ્યો છે.
હ્લસ્ઇછૈં એ ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓની માર્કેટિંગ પ્રવૃત્તિઓ અને તબીબી વ્યાવસાયિકોના કથિત અનૈતિક વર્તનને નિયંત્રિત કરવા માટે કાયદેસર રીતે બંધનકર્તા અને લાગુ કરી શકાય તેવા માળખાની માંગ કરી છે. અરજીમાં આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે કે કેટલીક ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ ઉચ્ચ દબાણવાળા માર્કેટિંગનો ઉપયોગ કરે છે, મોંઘા ભેટો, વિદેશ પ્રવાસો અને અન્ય “મફત” ઓફર કરે છે જેથી ડોકટરોને મોંઘી બ્રાન્ડેડ દવાઓ અથવા અતાર્કિક દવા સંયોજનો લખવા માટે પ્રભાવિત કરી શકાય.
કેન્દ્રએ જણાવ્યું હતું કે યુનિફોર્મ કોડ ફોર ફાર્માસ્યુટિકલ માર્કેટિંગ પ્રેક્ટીસ,૨૦૨૪, હાલમાં સંતોષકારક રીતે કાર્ય કરી રહ્યું છે. અનૈતિક વર્તનને નિયંત્રિત કરવા માટે એક વૈધાનિક માળખું પહેલેથી જ અસ્તીત્વમાં છે, ખાસ કરીને તબીબી પ્રેકટીશનરો દ્વારા. જો કે, સરકારે સ્વીકાર્યું કે હાલના કાયદાઓમાં ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓના વર્તનને સીધા નિયંત્રિત કરવા માટે સ્પષ્ટ વૈધાનિક માળખું નથી. તેથી, ત્રણ સભ્યોની સમિતિ આ પાસાની તપાસ કરશે. યુસીપીએમપી, ૨૦૨૪, સમિતિનો રિપોર્ટ રજૂ ન થાય અને તેના પર સરકારનો નિર્ણય ન આવે ત્યાં સુધી અમલમાં રહેશે.
કેન્દ્રએ જણાવ્યું હતું કે ફાર્મા માર્કેટિંગ કોડ માટે વૈધાનિક આધાર પૂરો પાડવા માટે ૨૦૧૩ અને ૨૦૧૮ વચ્ચે અનેક પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા હતા. ૨૦૧૬-૧૭ માં, આવશ્યક ચીજવસ્તુ અધિનિયમ, ૧૯૫૫ હેઠળ તેને લાગુ કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ તેના અધિકારક્ષેત્ર, અમલીકરણ અને કાનૂની લાગુ પડવાની શક્યતાઓ ઉભી થઈ હતી. ત્યારબાદ, ડ્રગ્સ અને કોસ્મેટિક્સ અધિનિયમ, ૧૯૪૦ હેઠળ નિયમનની શક્યતા પર વિચાર કરવામાં આવ્યો હતો. સરકારના મતે, આ કાયદો મુખ્યત્વે દવાઓના ઉત્પાદન, ગુણવત્તા અને વેચાણનું નિયમન કરે છે, જ્યારે આવશ્યક ચીજવસ્તુ અધિનિયમ દવાઓના પુરવઠા, વિતરણ અને કિંમત નિર્ધારણ સાથે સંબંધિત છે. તેથી, આ કાયદાઓ દ્વારા ફાર્માસ્યુટિકલ કંપનીઓ અને ડોકટરો વચ્ચેના વ્યવહારોનું નિયમન સ્પષ્ટ કાનૂની માળખા સાથે અસંગત હોવાનું જણાયું હતું.
વીકે પોલ સમિતિએ અગાઉ યુસીપીએમપીના કાયદેસરકરણને નકારી કાઢ્યું હતું. સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૨ માં, કેન્દ્રએ ડો. વીકે પોલની અધ્યક્ષતામાં એક ઉચ્ચ-સ્તરીય સમિતિની રચના કરી. સમિતિએ વૈશ્વીક નિયમો અને કાયદેસર રીતે લાગુ પાડી શકાય તેવી પદ્ધતિની જરૂરિયાત સહિત વિવિધ પાસાઓની તપાસ કરી. સમિતિએ તે સમયે યુસીપીએમપીને કાયદેસર બનાવવાની જરૂરિયાત પર વિચાર કર્યો ન હતો. તેના બદલે, તેણે પારદર્શિતા વધારવા, સ્વતંત્ર દેખરેખ રાખવા, ફરિયાદોનું વધુ સારું નિરીક્ષણ કરવા,આઇટી-આધારિત જાહેરાત અને રાષ્ટ્રીય બજારની ભલામણ કરી હતી. રાષ્ટ્રીય તબીબી આયોગે તેના નિયમો સાથે વધુ સારી રીતે સંરેખણની ભલામણ કરી. આ ભલામણોને અનુસરીને યુસીપીએમપી, ૨૦૨૪ રજૂ કરવામાં આવ્યું. તે ફાર્મા-મેડિકલ નૈતિકતા સંબંધિત નિયમોને મજબૂત બનાવે છે, જેમાં સીઇઓ દ્વારા સ્વ-ઘોષણા, ખર્ચ, ભેટો, ડોકટરોને પૂરા પાડવામાં આવેલા નમૂનાઓ અને તબીબી શિક્ષણનો સમાવેશ થાય છે.
