વનસ્પતિ એટલે ખાસ કરીને વન વિસ્તારમાં ઊગતા હોય તેવા વેલા, વૃક્ષો, ઝાડ, પાન, ફળ, ફૂલ, છોડ વગેરેને વનસ્પતિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જંગલમાં મુખ્યત્વે અનેક પ્રકારની ઔષધિઓ થતી હોવાથી આ ઔષધિઓને ઔષધિય વનસ્પતિ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. વનસ્પતિઓના અનેક પ્રકાર છે અને તેના વિવિધ ઉપયોગ થાય છે. ભારતમાં પ્રાચીન સમયમાં વનસ્પતિઓ અંગે ઘણું સંશોધન થયું છે અને આ સંશોધનની વિદ્યાને વનસ્પતિશાસ્ત્ર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આયુર્વેદના ગ્રંથોમાં પણ વનસ્પતિનું ઘણું જ મહત્વ વર્ણવવામાં આવ્યું છે.
વનસ્પતિના પ્રકારઃ
સામાન્ય રીતે વનસ્પતિના અનેક પ્રકારો છે જેમાં ઔષધિય વનસ્પતિ મુખ્ય છે. દરિયામાં તળિયે ઊગતા છોડ વગેરેને દરિયાઈ વનસ્પતિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ઉપરાંત, ઝાડપાન, છોડ, ફૂલ, વેલા, વેલી, કઠોળ, ફળ, છાયાવાળા
વૃક્ષ, દેવદાર, ઘટાદાર વૃક્ષ, પાઇન, ઘાસ, ચરિયાણ, ગૌચરનું ઘાસ, શંકુ આકારના વૃક્ષો, તરુવર, શાખા, ઉપશાખા, મૂળીયા, વડવાઈ સહિત અનેક પ્રકારો છે. ભારતીય શાસ્ત્રોમાં અઢારભાર વનસ્પતિનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે.
ઔષધીય વનસ્પતિ : ઔષધિ, વનૌષધિ, તુલસી, એલચી, એરંડિયું, એરંડો, લવિંગ, રાઈ, તમાકુ, હેરોન, ચરસ, અફીણ, ગાંજો, મેન્ડ્રેક (ઘેન લાવે ને ઊલટી કરાવે તેવી વનસ્પતિ), બેનલ (પીળાં સુગંધી ફૂલ), ધોળી મૂસળી, હળદર, હરડાં, બહેડાં, આંબળાં, હરડે, પીલુડી, મંજિષ્ઠા, મજીઠ, જવાસો, સોમરાજી, સોમવલ્લી, ગોખરુ, દર્ભ, શંખપુષ્પી, નાગરવેલ, ધમાસો, શતાવરી, શતમૂલી, દ્રાક્ષ, કદલી (કેળ), ઇસબગુલ, અશ્વગંધા, તાંબૂલી, શતપુષ્પા, ડુંગળી, લસણ, જીવંતી, ખદિર (ખેર), અજગંધિકા, ખરપુષ્પા, હિમાવતી, તુવરી, ચોરપુષ્પી, શિલાજિત, કાકમાસી, આંબાહળદર, પલાશ, પીલુ, સમદર સોળ, ચણોઠી.
એરંડા (Castro) એ ગુજરાતનો એક મહત્વનો રોકડિયો પાક છે. આયુર્વેદ અને ઉદ્યોગ એમ બંને દૃષ્ટિએ તેનું વિશેષ મહત્વ છે.
એરંડા વિશેની કેટલીક પાયાની અને ઉપયોગી માહિતી નીચે મુજબ છેઃ
૧. એરંડાના મુખ્ય પ્રકારો અને તેલ
દિવેલ (Castro Oil): એરંડાના બીજમાંથી જે તેલ નીકળે છે તેને દિવેલ કહેવાય છે. આ તેલ ઘટ્ટ હોય છે અને લાંબા સમય સુધી બગડતું નથી.
ઔદ્યોગિક ઉપયોગઃ તેનો ઉપયોગ ઊંજણ (lubricants), સાબુ, વાર્નિશ અને નાયલોન જેવી વસ્તુઓ બનાવવામાં થાય છે.
૨. આયુર્વેદિક અને સ્વાસ્થ્ય લાભો
આયુર્વેદમાં એરંડાને ‘વાત’ રોગો માટે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છેઃ
કબજિયાતઃ દિવેલ એ કુદરતી રેચક (laxative) છે. રાત્રે ગરમ દૂધમાં થોડું દિવેલ લેવાથી કબજિયાતમાં રાહત મળે છે.
સાંધાનો દુખાવોઃ એરંડાના પાન ગરમ કરીને સાંધા પર બાંધવાથી કે તેના તેલની માલિશ કરવાથી સોજો અને દુખાવો ઓછો થાય છે.
ત્વચા અને વાળઃ તે વાળના ગ્રોથ માટે અને ત્વચાની શુષ્કતા દૂર કરવા માટે પણ ઉપયોગી છે.
૩. ખેતીની દૃષ્ટિએ મહત્વ
ગુજરાતનું સ્થાનઃ એરંડાના ઉત્પાદનમાં ભારત વિશ્વમાં મોખરે છે, અને તેમાં પણ ગુજરાત ભારતમાં સૌથી વધુ ઉત્પાદન કરતું રાજ્ય છે.
વાતાવરણઃ આ પાકને ઓછો વરસાદ અને મધ્યમ તાપમાન માફક આવે છે. તે ઓછા પાણીએ થતો ખડતલ પાક છે.
૪. સાવચેતી
એરંડાના બીજમાં ‘રિસીન’ (Ricin) નામનું ઝેરી તત્વ હોય છે. તેથી, તેને સીધા ખાવા જોઈએ નહીં. તેનો ઉપયોગ હંમેશા તેલના સ્વરૂપમાં અથવા વૈદ્યની સલાહ મુજબ જ કરવો હિતાવહ છે.
એરંડાની ખેતી વિશે વધુ જાણવું છે
એરંડાની ખેતીમાં ગુજરાત આખા વિશ્વમાં ડંકો વગાડે છે. જો તમે એરંડાની વૈજ્ઞાનિક ખેતી કરવા માંગતા હોવ, તો નીચે મુજબના મુદ્દાઓ ખૂબ જ મહત્વના છેઃ
૧. જમીન અને આબોહવા
જમીનઃ એરંડાને રેતાળ, ગોરાડુ કે મધ્યમ કાળી અને સારી નિતારવાળી જમીન વધુ માફક આવે છે. જમીનમાં પાણી ભરાઈ રહેવું જોઈએ નહીં.
આબોહવાઃ આ પાકને ગરમ અને સૂકી આબોહવા વધુ અનુકૂળ આવે છે.
૨. વાવણીનો સમય અને પદ્ધતિ
સમયઃ ગુજરાતમાં એરંડાની વાવણી સામાન્ય રીતે ઓગસ્ટ મહિનાના બીજા પખવાડિયામાં (૧૫ ઓગસ્ટ પછી) કરવી હિતાવહ છે. બહુ વહેલી વાવણી કરવાથી જીવાતનો ઉપદ્રવ વધી શકે છે.(ક્રમશઃ) hemangidmehta@gmail.com
