સુપ્રીમ કોર્ટે રખડતા કૂતરાઓના પુનર્વસન અને નસબંધી અંગેના તેના ૭ નવેમ્બર, ૨૦૨૫ ના આદેશમાં ફેરફાર કરવા અથવા પાછો ખેંચવાની માંગ કરતી બધી અરજીઓ ફગાવી દીધી છે. સુપ્રીમ કોર્ટે રખડતા પ્રાણીઓ અંગે ભારતીય પશુ કલ્યાણ બોર્ડ દ્વારા જારી કરાયેલ સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજરની માન્યતાને પડકારતી અરજીઓ પણ ફગાવી દીધી. ન્યાયાધીશ વિક્રમ નાથ, સંદીપ મહેતા અને એન.વી. અંજારિયાની બનેલી બેન્ચે આ મામલાની સુનાવણી કરી. કોર્ટે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, બસ સ્ટેન્ડ, રેલ્વે સ્ટેશન, રમતગમત સંકુલ, હોસ્પિટલો વગેરેમાંથી રખડતા કૂતરાઓને દૂર કરવાના તેના અગાઉના નિર્દેશોમાં ફેરફાર કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો અને નસબંધી પછી કૂતરાઓને તેમના મૂળ સ્થાનો પર પાછા છોડવાનો નિર્દેશ આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.
કૂતરા પ્રેમીઓએ તેમની અરજીમાં દલીલ કરી હતી કે જાહેર સ્થળોએથી રખડતા કૂતરાઓને દૂર કરવાનો આદેશ ખૂબ કઠોર છે અને કૂતરાઓના અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરે છે. તેઓએ પશુ જન્મ નિયંત્રણ કાર્યક્રમને વધુ અસરકારક બનાવવાનો આગ્રહ રાખ્યો હતો. જાકે, સુપ્રીમ કોર્ટે જાહેર હિત અને જાહેર સલામતીને પ્રાથમિકતા આપતા આ દલીલોને ફગાવી દીધી હતી.
રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા રખડતા કૂતરાઓની વધતી જતી વસ્તીને પહોંચી વળવા માટે નક્કર પ્રયાસોના અભાવ પર સુપ્રીમ કોર્ટે નારાજગી વ્યક્ત કરી. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે પશુ જન્મ નિયંત્રણ પ્રણાલી યોગ્ય રીતે લાગુ કરવામાં આવી નથી અને તેના માટે ભંડોળ અપૂરતું અને અસમાન હતું. સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું, “ગૌરવ સાથે જીવવાના અધિકારમાં કૂતરાઓના હુમલા અને ધમકીઓના ભય વિના મુક્તપણે જીવવાનો અધિકાર પણ શામેલ છે.”
એક મહત્વપૂર્ણ આદેશમાં, સુપ્રીમ કોર્ટે હડકવા-પોઝિટિવ અને ગંભીર રીતે બીમાર કૂતરાઓને મારવાનો નિર્દેશ આપ્યો, જે માનવ જીવન માટે ખતરો છે. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે તે જમીની વાસ્તવિકતાને અવગણી શકે નહીં, જ્યાં બાળકો, પ્રવાસીઓ અને વૃદ્ધો સતત કૂતરા કરડવાની ઘટનાઓનો ભોગ બની રહ્યા છે. સુપ્રીમ કોર્ટે તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને રખડતા કૂતરાઓની વધતી સંખ્યાને પહોંચી વળવા માટે સાથે મળીને કામ કરીને જરૂરી માળખાગત સુવિધાઓ મજબૂત બનાવવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો.
કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે, “પશુ જન્મ નિયંત્રણ નિયમો અને અન્ય લાગુ કાયદાકીય પ્રોટોકોલ અનુસાર, અધિકારીઓ અસાધ્ય રોગોથી પીડાતા, હડકવાથી સંક્રમિત અથવા અન્યથા માનવ જીવન માટે જાખમી એવા કૂતરાઓને મારવા માટે પગલાં લઈ શકે છે.” બેન્ચે એમ પણ કહ્યું હતું કે રખડતા કૂતરાઓને ખવડાવનારાઓ, એટલે કે, કૂતરાઓને ખવડાવનારાઓ અને કૂતરા પ્રેમીઓની જવાબદારી હવે નક્કી કરવામાં આવશે. જા કૂતરો કોઈ વ્યક્તિને કરડે છે, તો આવા કિસ્સાઓમાં જવાબદારી ફક્ત વહીવટીતંત્રની જ નહીં પરંતુ કૂતરાઓની સંભાળ અથવા ખોરાકમાં સામેલ લોકો પર પણ રહેશે.
ન્યાયાધીશ જે.બી. પારડીવાલા અને આર. મહાદેવનની બેન્ચે દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનને બધા રખડતા કૂતરાઓને આશ્રયસ્થાનોમાં રાખવાનો નિર્દેશ આપ્યો. આ કોર્ટના આદેશનો પશુ અધિકાર કાર્યકરોએ વિરોધ કર્યો. વિરોધ બાદ, કોર્ટે આદેશમાં સુધારો કર્યો અને રખડતા કૂતરાઓને રસી આપવા, નસબંધી કરવા અને પશુ જન્મ નિયંત્રણ નિયમો હેઠળ મુક્ત કરવાનો નિર્દેશ આપ્યો. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે પશુ જન્મ નિયંત્રણ કાર્યક્રમના બિનઅસરકારક અમલીકરણને કારણે સમસ્યા વધુ વણસી રહી છે. કોર્ટે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી કે રખડતા કૂતરા કરડવાના બનાવો સતત વધી રહ્યા છે અને હવે તે એક ગંભીર સમસ્યા બની ગઈ છે. સુપ્રીમ કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે રાજસ્થાનના શ્રીગંગાનગરમાં માત્ર એક મહિનામાં ૧,૦૮૪ કૂતરા કરડવાના કેસ નોંધાયા હતા, જેમાં ઘણા નાના બાળકોને ચહેરા પર ગંભીર ઇજાઓ થઈ હતી. તમિલનાડુમાં વર્ષના પ્રથમ ચાર મહિનામાં લગભગ ૨૦૦,૦૦૦ કૂતરા કરડવાના કિસ્સા નોંધાયા હતા. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે દિલ્હીના ઇન્દિરા ગાંધી આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથક સહિત દેશભરના વ્યસ્ત એરપોર્ટ પર કૂતરા કરડવાના કિસ્સાઓ બની રહ્યા છે. સુરતમાં એક જર્મન પ્રવાસીને પણ કૂતરાએ કરડ્યો હતો. આવી ઘટનાઓ શહેરી વહીવટ અને શાસન પર લોકોના વિશ્વાસને અસર કરી રહી છે. ૨૨ ઓગસ્ટ અને ૭ નવેમ્બર, ૨૦૨૫ ના રોજ જારી કરાયેલા પોતાના નિર્દેશોનો ઉલ્લેખ કરતા, સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે આ નિર્દેશો છતાં, જમીન પર કોઈ નક્કર પગલાં લેવામાં આવ્યા નથી. કોર્ટે ચેતવણી આપી હતી કે જા રાજ્ય સરકારો અને સંબંધિત અધિકારીઓ આ નિર્દેશોનું પાલન નહીં કરે, તો તેમને તિરસ્કારની કાર્યવાહી, શિસ્તભંગની કાર્યવાહી અને વ્યક્તિગત જવાબદારીનો સામનો કરવો પડશે.
