સગર્ભાવસ્થા દરમિયાન સંગીત સાંભળવું એ માત્ર મનોરંજન નથી, પરંતુ તે માતા અને ગર્ભસ્થ શિશુ બંનેના સ્વાસ્થ્ય માટે ખૂબ જ ફાયદાકારક માનવામાં આવે છે. ભારતીય સંસ્કૃતિમાં ‘ગર્ભસંસ્કાર’માં પણ સંગીતનું વિશેષ મહત્વ દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
સગર્ભાવસ્થામાં સંગીત સાંભળવાના મુખ્ય ફાયદાઓ નીચે મુજબ છેઃ
૧. માતા માટે ફાયદા (Benefits fro Mother)
તણાવમાં ઘટાડોઃ સંગીત સાંભળવાથી શરીરમાં ‘ડોપામાઈન’અને ‘એન્ડોર્ફિન’ જેવા હેપ્પી હોર્મોન્સ મુક્ત થાય છે, જે ચિંતા અને માનસિક તણાવ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
સારી ઊંઘઃ હળવું અને શાંત સંગીત અનિદ્રાની સમસ્યા દૂર કરે છે અને ઊંઘની ગુણવત્તા સુધારે છે.
બ્લડ પ્રેશર પર નિયંત્રણઃ શાંત શાસ્ત્રીય સંગીત સાંભળવાથી હૃદયના ધબકારા અને બ્લડ પ્રેશર સ્થિર રાખવામાં મદદ મળે છે.
૨. ગર્ભસ્થ શિશુ માટે ફાયદા (Benefits fro Baby)
શ્રવણ શક્તિનો વિકાસઃ ગર્ભાવસ્થાના આશરે ૨૦માં અઠવાડિયાથી શિશુ બહારના અવાજો સાંભળવાનું શરૂ કરે છે. સંગીત તેના શ્રવણ કોષોને ઉત્તેજિત કરે છે.
મગજનો વિકાસઃ સંશોધનો મુજબ, સંગીત સાંભળવાથી શિશુના મગજમાં ન્યુરોન્સના જોડાણો મજબૂત બને છે, જે ભવિષ્યમાં તેની શીખવાની ક્ષમતા અને યાદશક્તિમાં વધારો કરી શકે છે.
પ્રતિક્રિયા આપવીઃ સંગીત સાંભળતી વખતે ઘણીવાર શિશુ હલનચલન કરીને પોતાની પ્રતિક્રિયા આપે છે, જે તેના શારીરિક વિકાસનો સંકેત છે.
૩. કેવું સંગીત સાંભળવું જોઈએ?
સગર્ભાવસ્થા Pregnancy માં સંગીતના પ્રકાર પ્રમાણે ગર્ભસ્થ શિશુ પર થતી મહત્વની અસર સગર્ભાવસ્થા દરમિયાન સંગીત સાંભળવું એ માત્ર માતા માટે જ નહીં, પણ ગર્ભમાં રહેલા શિશુ માટે પણ ખૂબ જ ફાયદાકારક સાબિત થાય છે. સંશોધનો મુજબ, ગર્ભસ્થ શિશુ ૧૮ થી ૨૪ અઠવાડિયાની આસપાસ બહારના અવાજો સાંભળવાનું શરૂ કરે છે.
જુદા જુદા પ્રકારના સંગીતની શિશુ પર થતી અસરો નીચે મુજબ છેઃ
૧. શાસ્ત્રીય સંગીત (Classical Music)
શાસ્ત્રીય સંગીત, ખાસ કરીને ભારતીય રાગો અથવા પશ્ચિમી ક્લાસિકલ (જેમ કે મોઝાર્ટ), શિશુ પર સૌથી વધુ સકારાત્મક અસર કરે છે.
અસરઃ તે બાળકના મગજના કોષોને ઉત્તેજિત કરે છે, જે ભવિષ્યમાં તેની એકાગ્રતા અને યાદશક્તિ વધારવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
રાગ ચિકિત્સાઃ ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતમાં ‘રાગ યમન’ કે ‘રાગ બિલાવલ’ જેવા શાંત રાગો સાંભળવાથી ગર્ભમાં બાળક શાંતિનો અનુભવ કરે છે.
૨. ભક્તિ સંગીત અને શ્લોક (Devotional Music & Chants))
મંત્રોચ્ચાર અને ભજનની ધ્વનિ તરંગો ખૂબ જ શક્તિશાળી હોય છે.
અસરઃ ગાયત્રી મંત્ર કે ‘ૐ’ ના ઉચ્ચારણથી જે કંપન (vibrations) પેદા થાય છે, તે બાળકની નર્વસ સિસ્ટમને શાંત રાખે છે. તે બાળકમાં સકારાત્મક સંસ્કારોના સિંચન માટે પણ શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
૩. ગર્ભ સંસ્કાર સંગીત (Garbh Sanskar Music)
આ ખાસ કરીને સગર્ભા સ્ત્રીઓ માટે તૈયાર કરવામાં આવેલું સંગીત છે.
અસરઃ તેમાં વાંસળી, વીણા અને સિતાર જેવા વાદ્યોનો ઉપયોગ થાય છે. આ સંગીત માતાના હૃદયના ધબકારાને નિયંત્રિત કરે છે, જે સીધી રીતે બાળકને તણાવમુક્ત રાખે છે.
૪. પ્રકૃતિના અવાજો (Nature Sounds)
વરસાદના ટીપાં, પક્ષીઓનો કલરવ કે વહેતા પાણીનો અવાજ.
અસરઃ આ અવાજો બાળકને કુદરતી લય સાથે જોડે છે અને ગર્ભમાં એક સુરક્ષિત વાતાવરણનો અહેસાસ કરાવે છે.
સંગીત સાંભળતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવાની બાબતોઃ
અવાજની મર્યાદા (Volume Control): સંગીત હંમેશા ધીમા અવાજે સાંભળવું જોઈએ (આશરે ૫૦ થી ૬૦ ડેસિબલ). ખૂબ મોટો અવાજ ગર્ભસ્થ શિશુને ડરાવી શકે છે અથવા તેના કાનના પડદાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
સમયગાળોઃ દિવસમાં ૨૦ થી ૩૦ મિનિટ સંગીત સાંભળવું પૂરતું છે.
વગાડવું વધુ હિતાવહ છે, જેથી માતા અને બાળક બંને તેનો આનંદ માણી શકે.
માતાની પસંદગીઃ માતા જે સંગીત સાંભળીને આનંદ અનુભવે, તેની સૌથી શ્રેષ્ઠ અસર બાળક પર થાય છે. કારણ કે જ્યારે માતા ખુશ હોય છે, ત્યારે શરીરમાં ‘એન્ડોર્ફિન’ (Endrophins) નામના હેપ્પી હોર્મોન્સ મુક્ત થાય છે જે બાળક સુધી પહોંચે છે.
નોંધઃ સંગીત સાંભળતી વખતે અવાજની મર્યાદા (Volume) જાળવવી ખૂબ જરૂરી છે. ખૂબ જ ઘોંઘાટવાળું કે લાઉડ મ્યુઝિક શિશુને પરેશાન કરી શકે છે. હંમેશા મધ્યમ કે ધીમા અવાજે સંગીતનો આનંદ લેવો જોઈએ. hemangidmehta@gmail.com
