મધ્યપ્રદેશના ધાર જિલ્લામાં પ્રખ્યાત ભોજશાળા વિવાદ પર હાઈકોર્ટે આજે પોતાનો ચુકાદો આપ્યો છે. તેના આદેશમાં, કોર્ટે ભોજશાળાને મંદિર જાહેર કરી છે. કોર્ટે ભોજશાળા અંગે હિન્દુ પક્ષની માંગણી સ્વીકારી છે. હાઈકોર્ટે જણાવ્યું હતું કે, “અમને જાણવા મળ્યું છે કે આ સ્થળે હિન્દુ પૂજાનું સાતત્ય ક્યારેય બંધ થયું નથી. અમે એ પણ નોંધ્યું છે કે ઐતિહાસિક સાહિત્ય સાબિત કરે છે કે વિવાદિત વિસ્તાર ભોજશાળા તરીકે ઓળખાતો હતો, જે પરમાર વંશના રાજા ભોજ સાથે સંકળાયેલ સંસ્કૃત શિક્ષણનું કેન્દ્ર હતું.”
કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે વિવાદિત સ્થળ પર હિન્દુ પૂજાની પરંપરા ક્યારેય બંધ થઈ નથી. બેન્ચે તારણ કાઢ્યું હતું કે ઐતિહાસિક સાહિત્ય અને રેકોર્ડ સાબિત કરે છે કે વિવાદિત વિસ્તાર “ભોજશાળા” હતો, જે પરમાર વંશના રાજા ભોજ સાથે સંકળાયેલ સંસ્કૃત શિક્ષણનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું. હાઈકોર્ટે જણાવ્યું હતું કે, “અમે પુરાતત્વીય અને ઐતિહાસિક તથ્યો,એએસઆઇ સૂચનાઓ અને સર્વેક્ષણ અહેવાલો પર વિચાર કર્યો છે. છજીં કાયદાની વૈધાનિક જોગવાઈઓ તેમજ અયોધ્યા કેસમાં સ્થાપિત પૂર્વધારણાના આધારે અને પુરાતત્વીય પુરાવાઓની પ્રકૃતિને ધ્યાનમાં લેતા, કોર્ટ છજીં દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા આવા બહુ-શાખાકીય અભ્યાસોના તારણો પર સુરક્ષિત રીતે આધાર રાખી શકે છે.”
હાઈકોર્ટે જણાવ્યું હતું કે હિન્દુ ફ્રન્ટ ફોર જસ્ટીસ દ્વારા દાખલ કરાયેલી અરજીનો નિકાલના નિર્દેશો સાથે કરવામાં આવે છેઃ
હાઈકોર્ટે જણાવ્યું હતું કે ભોજશાળા અને કમલ મૌલા મસજીદનો વિવાદિત વિસ્તાર ૧૮/૩/૧૯૦૪ થી ૧૯૫૮ના કાયદા હેઠળ એક સંરક્ષિત સ્મારક છે. આ વિસ્તારનું ધાર્મિક પાસું ભોજનશાળા છે, જેમાં દેવી વાગ્દેવી સરસ્વતીનું મંદિર પણ શામેલ છે.
કેન્દ્ર સરકાર અને છજીં ધાર સ્થિત વિવાદિત મિલકતમાં ભોજનશાળા મંદિર અને સંસ્કૃત શિક્ષણના હેતુપૂર્ણ વહીવટ અને સંચાલન અંગે નિર્ણય લેશે.
હાઈકોર્ટે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે યાત્રાળુઓને મૂળભૂત સુવિધાઓ પૂરી પાડવી, ચોક્કસ સ્થળોનું યોગ્ય સંચાલન કરવું અને કાયદો અને વ્યવસ્થા જાળવવી એ બંધારણીય ફરજા છે. વધુમાં, પવિત્રતાનું જતન અને દેવતાની છબીનું રક્ષણ પણ જરૂરી છે.
ભોજશાળા વિવાદના નિર્ણય અંગે, હિન્દુ પક્ષનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા વકીલ વિષ્ણુ શંકર જૈને કહ્યું, “કોર્ટે ભોજશાળાને રાજા ભોજના મંદિર તરીકે માન્યતા આપી છે. કોર્ટે અમને પૂજા કરવાનો અધિકાર આપ્યો છે. મુસ્લીમ પક્ષ અલગ જમીનની માંગ કરી શકે છે. તેઓ સરકારને વૈકલ્પીક જમીન માટે વિનંતી કરી શકે છે.” વિષ્ણુ શંકર જૈને વધુમાં સમજાવ્યું કે ઇન્દોર હાઇકોર્ટે હિન્દુ સમુદાયને પૂજા કરવાનો અધિકાર આપ્યો છે. હાઇકોર્ટે એએસઆઇ રિપોર્ટની ખાતરી હાઇકોર્ટને આપી. હાઇકોર્ટે ભોજશાળાને મંદિર તરીકે માન્યતા આપી છે. તેના સ્વરૂપને હિન્દુ મંદિર તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી છે. હવે ત્યાં ફક્ત પૂજા કરવામાં આવશે. આજે છેલ્લી પ્રાર્થના કરવામાં આવી હતી.
નોંધનીય છે કે ૨૦૨૨ માં મધ્યપ્રદેશ હાઇકોર્ટની ઇન્દોર બેન્ચમાં આ મામલે અરજી દાખલ કરવામાં આવી હતી. ગયા મહિને ૬ એપ્રિલથી સતત સુનાવણી બાદ, હાઇકોર્ટે ૧૨ મેના રોજ પોતાનો નિર્ણય અનામત રાખ્યો હતો. કોર્ટે આજે, શુક્રવાર, ૧૫ મેના રોજ આ કેસ પર પોતાનો ચુકાદો આપ્યો છે. એ નોંધવું જોઈએ કે આ નિર્ણય પહેલા ધાર જિલ્લામાં કલમ ૧૬૩ લાગુ કરવામાં આવી હતી. આ ઉપરાંત, પાંચથી વધુ લોકોના મેળાવડા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે, અને કોઈપણ પ્રકારના વિરોધ કે સરઘસ પર પણ પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. મધ્યપ્રદેશ પોલીસ સોશિયલ મીડિયા પર ભડકાઉ ટિપ્પણીઓ પોસ્ટ કરનારાઓ પર કડક નજર રાખી રહી છે. બોટલબંધ પેટ્રોલ અને ડીઝલના વેચાણ પર પણ નજીકથી નજર રાખવામાં આવી રહી છે. આવું કરનારાઓ સામે કાર્યવાહી કરવાની તૈયારી ચાલી રહી છે.
ભોજશાળા કેસ વાસ્તવમાં હિન્દુ અને મુસ્લીમ પક્ષો વચ્ચેનો છે. આખો વિવાદ એ વાતની આસપાસ ફરે છે કે ભોજશાળા હિન્દુઓની આદરણીય દેવી, દેવી વાગદેવીને સમર્પિત મંદિર છે કે કમલ મૌલાને સમર્પિત મસજીદ છે. હિન્દુ પક્ષ દલીલ કરે છે કે ભોજશાળા પ્રાચીન સમયથી દેવી વાગદેવીને સમર્પિત મંદિર રહ્યું છે. દરમિયાન, મુસ્લીમ પક્ષ દાવો કરે છે કે આ સ્થળે કમલ મૌલાની મસજીદ ઉભી છે. આ કેસ કોર્ટમાં ચાલી રહ્યો છે અને તેના કારણે લોકોમાં ભારે રોષ ફેલાયો છે. અહીં ઘણીવાર તણાવ રહે છે, ખાસ કરીને વસંત પંચમી પર પૂજાને લઈને.
આ મામલો ૨૦૨૨ માં શરૂ થયો હતો જ્યારે હિન્દુ ફ્રન્ટ ફોર જસ્ટીસ દ્વારા હાઇકોર્ટમાં એક અરજી દાખલ કરવામાં આવી હતી. અરજીમાં ભોજશાળાના ધાર્મિક સ્વરૂપને નક્કી કરવા અને હિન્દુ સમુદાયને સંપૂર્ણ અધિકારો આપવાની માંગ કરવામાં આવી હતી. ૨૦૨૪ માં,એએસઆઇએ ૯૮ દિવસ માટે ભોજશાળા સંકુલનો વૈજ્ઞાનિક સર્વે કર્યો હતો. ત્યારબાદ, ૨૩ જાન્યુઆરી, ૨૦૨૬ ના રોજ, સુપ્રીમ કોર્ટે વસંત પંચમી પર દિવસભર પૂજા કરવાની મંજૂરી આપી હતી. ૬ એપ્રિલ, ૨૦૨૬ ના રોજ હાઇકોર્ટમાં નિયમિત સુનાવણી શરૂ થઈ હતી અને ૧૨ મે સુધી ચાલુ રહી હતી. ઇન્દોર હાઇકોર્ટે ૧૨ મે ના રોજ પોતાનો નિર્ણય અનામત રાખ્યો હતો, જે આજે આપવામાં આવે તેવી અપેક્ષા છે.
આ મામલે સુનાવણી દરમિયાન, હાઇકોર્ટે ૧૧ માર્ચ, ૨૦૨૪ ના રોજ આદેશ આપ્યો હતો કે ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ ભોજશાળા સંકુલનો વૈજ્ઞાનિક સર્વેક્ષણ કરે.એએસઆઇએ ૯૮ દિવસ માટે સર્વેક્ષણ કર્યું હતું અને ૧૫ જુલાઈ, ૨૦૨૪ ના રોજ, હાઇકોર્ટે નિર્ણય જારી કર્યો હતો.એએસઆઇએ પોતાનો અહેવાલ રજૂ કર્યો. એએસઆઇના અહેવાલમાં જણાવાયું છેઃ ભોજશાળામાં ૧૦૬ સ્તંભો અને ૮૨ પ્લાસ્ટર કાસ્ટ મળી આવ્યા હતા, જે પ્રાચીન મંદિરોનો ભાગ હતા અને પાછળથી કમાલ મૌલા મસજીદમાં ઉપયોગમાં લેવાયા હતા. ભોજશાળા પર દેવતાઓ, સિંહો, હાથીઓ અને અન્ય આકૃતિઓની મૂર્તિઓ તૂટી ગઈ છે અથવા વિકૃત થઈ ગઈ છે. ૧૦મી-૧૧મી સદીના પરમાર સમયગાળાના શિલાલેખો, તેમજ પછીના સમયગાળાના સિક્કા પણ મળી આવ્યા છે.એએસઆઇના ૨,૦૦૦ થી વધુ પાનાના અહેવાલમાં સૂચવવામાં આવ્યું છે કે આ સ્થળ મૂળરૂપે હિન્દુ મંદિર હોઈ શકે છે.
હિન્દુ પક્ષની માંગણીઓ હતી કે હિન્દુ પક્ષ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીમાં કહેવામાં આવ્યું છેઃ હિન્દુ સમુદાયને બંધારણની કલમ ૨૫ હેઠળ નિયમિત પૂજા કરવાનો અધિકાર આપવો જાઈએ. ભોજશાળા સંકુલમાં મુસ્લીમ સમુદાયની ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રતિબંધ મૂકવો જોઈએ. ભોજશાળા સંકુલમાં નમાઝ પર સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધ મૂકવો જોઈએ. ભોજશાળા સંકુલમાં નમાઝ પર સંપૂર્ણપણે પ્રતિબંધ મૂકવો જોઈએ. ભોજશાળા સંકુલનું સંચાલન સંભાળવા માટે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા એક ટ્રસ્ટની રચના કરવી જોઈએ. દેવી સરસ્વતીની પ્રતિમાની સતત પૂજા સુનિશ્ચિત કરવી જોઈએ. બ્રિટિશ મ્યુઝિયમમાં રાખવામાં આવેલી દેવી વાગ્દેવીની પ્રતિમા પાછી લાવીને ભોજશાળામાં સ્થાપિત કરવી જોઈએ.
