સુપ્રીમ કોર્ટે વંદે માતરમના છ શ્લોકોના ફરજિયાત ગાન અથવા વગાડવાને પડકારતી અરજીઓ પર કેન્દ્ર સરકારને નોટિસ જારી કરી છે. આ મામલો ગૃહ મંત્રાલયના ૨૮ જાન્યુઆરી અને ૯ જુલાઈ, ૨૦૨૬ ના આદેશો સાથે સંબંધિત છે, જેમાં નિયુક્ત પ્રસંગોએ રાષ્ટÙગીતના છ શ્લોક સંસ્કરણને ગાવા અથવા વગાડવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો. અરજદારોનો દલીલ છે કે આ વ્યવસ્થા ધાર્મિક સ્વતંત્રતા, અભિવ્યÂક્તની સ્વતંત્રતા અને ધર્મનિરપેક્ષતાના બંધારણીય સિદ્ધાંતોને અસર કરી શકે છે. જા કે, કોર્ટે હજુ સુધી આ આરોપો પર અંતિમ ચુકાદો આપ્યો નથી.
મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંત, ન્યાયાધીશ જાયમલ્યા બાગચી અને ન્યાયાધીશ વી. મોહનાની બનેલી બેન્ચે બે અરજીઓની સુનાવણી કરતી વખતે કેન્દ્ર સરકાર પાસેથી જવાબ માંગ્યો હતો. પહેલી અરજી અનુસૂચિત જાતિના બૌદ્ધ અને આંબેડકરવાદી કાર્યકર બી.ડી. બોરકર દ્વારા દાખલ કરવામાં આવી હતી. બીજી અરજી કેરળના ભૂતપૂર્વ અધિકારી બાલકૃષ્ણન સત્યભામા માવોજી દ્વારા દાખલ કરવામાં આવી હતી, જે અનુસૂચિત જાતિ સમુદાયના પણ છે. અરજદારો વતી વરિષ્ઠ વકીલ ડા. જી. મોહન ગોપાલ હાજર રહ્યા હતા. તેમણે દલીલ કરી હતી કે છ શ્લોકોને ફરજિયાત બનાવવા એ નાગરિકોની ધાર્મિક માન્યતાઓ અને તેમના અંતરાત્માના આધારે નિર્ણય લેવાની સ્વતંત્રતાની વિરુદ્ધ હોઈ શકે છે.
અરજદારોના મતે, સ્વતંત્રતા પછીથી રાષ્ટ્રીય ઉજવણીઓ દરમિયાન વંદે માતરમના પહેલા બે શ્લોકો સામાન્ય રીતે ગવાતા આવ્યા છે. તેમનો દાવો છે કે પહેલી બે શ્લોકો માતૃભૂમિની કુદરતી સુંદરતાનું વર્ણન કરે છે, જ્યારે છેલ્લી ચાર શ્લોકો દુર્ગા, લક્ષ્મી અને સરસ્વતી જેવી હિન્દુ દેવીઓનો ઉલ્લેખ કરે છે. અરજીમાં જણાવાયું છે કે બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયની નવલકથા “આનંદમઠ” માં સમાવિષ્ટ છ શ્લોકનું સંસ્કરણ ધાર્મિક સંઘર્ષનો ઉલ્લેખ કરે છે. અરજદારોનો આરોપ છે કે તેને બધા નાગરિકો માટે ફરજિયાત બનાવવું ધર્મનિરપેક્ષતા અને સામાજિક સંવાદિતાના સિદ્ધાંતોની વિરુદ્ધ હશે.
અરજદારો ૧૯૩૭ ના કોંગ્રેસ કાર્યકારી સમિતિના ઠરાવનો ઉલ્લેખ કરે છે જેમાં રાષ્ટ્રીય સભાઓમાં વંદે માતરમના પ્રથમ બે શ્લોક ગાવાની ભલામણ કરવામાં આવી હતી. અરજી અનુસાર, રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે પણ પ્રથમ બે શ્લોકોને સ્વીકાર્ય માન્યા હતા, પરંતુ પછીના શ્લોકોની ધાર્મિક લાગણીઓ સાથે સહમત ન હતા. અરજદારો જણાવે છે કે પ્રથમ બે શ્લોક ધરાવતું સંસ્કરણ સ્વતંત્રતા ચળવળ દરમિયાન અને સ્વતંત્રતા પછી પણ પ્રચલિત રહ્યું. તેમનો દાવો છે કે બંધારણ સભામાં પણ, છેલ્લા ચાર શ્લોકોને ફરજિયાત ગાવા કે વગાડવાની કોઈ માંગ કરવામાં આવી ન હતી.
અરજદારોનો દલીલ છે કે ગૃહ મંત્રાલય પાસે કાર્યકારી આદેશો દ્વારા રાષ્ટÙગીતના પ્રવર્તમાન સ્વરૂપમાં ફેરફાર કરવાનો વૈધાનિક કે બંધારણીય અધિકાર નથી. તેઓએ ૯ જુલાઈના આદેશ પર પણ સવાલ ઉઠાવ્યા છે, જે શાળાઓ સહિત વધુ વખત રાષ્ટÙગીત ગાવાનું અથવા વગાડવાનું ફરજિયાત બનાવે છે. અરજીમાં જણાવાયું છે કે જા રાષ્ટ્રગીત અને રાષ્ટÙગીત એકસાથે રજૂ કરવામાં આવે છે, તો બાદમાં પહેલા વગાડવું જાઈએ. અરજદારોએ આ આદેશોને રદ કરવા અને ફરજિયાત છ શ્લોકના સંસ્કરણ પર રોક લગાવવાની માંગ કરી છે.
અરજદારોએ બંધારણની કલમ ૨૫ હેઠળ ધર્મ અને અંતરાત્માની સ્વતંત્રતા અને બંધારણની કલમ ૧૯(૧) હેઠળ વાણી સ્વાતંત્ર્યના અધિકારનો દાવો કર્યો હતો. અરજદારોએ કલમ ૨૧ હેઠળ વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા અને જીવન અને ગૌરવના અધિકારનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. તેમનો દલીલ છે કે અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતામાં કંઈક ગાવાનો ઇનકાર કરવાનો અધિકાર શામેલ છે. તેઓ કલમ ૨૮(૩) નો પણ ઉલ્લેખ કરે છે, જે અંતરાત્મા વિરુદ્ધ ધાર્મિક પૂજામાં ભાગ લેવાની ફરજ પાડવાના પ્રશ્ન સાથે સંબંધિત છે. અરજીમાં કલમ ૧૪ અને ૧૫ હેઠળ સમાનતા અને ભેદભાવથી રક્ષણના અધિકારોનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. અરજદારોએ માંગ કરી છે કે રાષ્ટ્રગીત ગાવાનો કે વગાડવાનો ઇનકાર કરવા બદલ કોઈપણ નાગરિકને સજા ન થવી જાઈએ. અગાઉ, કર્ણાટક સંગીતકાર ટીએમ કૃષ્ણાની સમાન અરજીની સુનાવણી કરતી વખતે, સુપ્રીમ કોર્ટે મૌખિક રીતે કહ્યું હતું કે જે લોકો ધાર્મિક અથવા અન્ય કારણોસર રાષ્ટÙગીત ગાવાનો ઇનકાર કરે છે તેમને સજા ન થવી જાઈએ.
