રાજ્યસભાએ બુધવારે રાષ્ટ્રીય સન્માનના અપમાન નિવારણ (સુધારા) બિલ, ૨૦૨૬ પસાર કર્યું. આ સુધારો હવે રાષ્ટÙગીત, “વંદે માતરમ” ને કાનૂની રક્ષણ પૂરું પાડશે. બિલ અનુસાર, રાષ્ટ્રગીત ગાનમાં ઇરાદાપૂર્વક અપમાન કરવું અથવા અવરોધ કરવો હવે ફોજદારી ગુનો ગણવામાં આવશે. વિપક્ષના વિરોધ અને હોબાળા વચ્ચે આ બિલ પસાર કરવામાં આવ્યું હતું. સરકાર કહે છે કે આ પગલું રાષ્ટÙીય સન્માન સાથે સંકળાયેલા પ્રતીકોને કાનૂની રક્ષણ પૂરું પાડવાનો છે.આ સુધારો રાષ્ટÙીય સન્માનના અપમાન નિવારણ અધિનિયમ, ૧૯૭૧ ના અવકાશને વિસ્તૃત કરે છે. અત્યાર સુધી, આ કાયદામાં ફક્ત રાષ્ટ્રધ્વજ, બંધારણ અને રાષ્ટ્રગીત, “જન ગણ મન” ને જ કાનૂની રક્ષણ પૂરું પાડવામાં આવ્યું હતું. હવે, રાષ્ટ્રીય ગીત, “વંદે માતરમ” નો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ બિલ “વંદે માતરમ” ગાવામાં ઇરાદાપૂર્વક અવરોધ, અવરોધ અથવા અપમાન કરીને કોઈપણ કાર્યને સજાપાત્ર બનાવે છે. આ બિલ એવા સમયે પસાર કરવામાં આવ્યું જ્યારે ‘વંદે માતરમ’ ની ૧૫૦મી વર્ષગાંઠ નિમિત્તે વિવિધ કાર્યક્રમોનું આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે.
રાજ્યસભાનું બપોરનું સત્ર શરૂ થતાં જ, વિરોધ પક્ષોએ દિલ્હીમાં નીટ પેપર લીક વિરોધીઓ સામે કથિત પોલીસ કાર્યવાહી અંગે કેન્દ્રીય ગૃહ પ્રધાન અમિત શાહ પાસેથી જવાબ માંગવા માટે સૂત્રોચ્ચાર શરૂ કર્યા. ઉપસભાપતિ હરિવંશે વિરોધ કરી રહેલા સભ્યોને ગૃહની શિષ્ટાચાર અને શિસ્ત જાળવવા અપીલ કરી. તેમ છતાં, વિરોધ ચાલુ રહ્યો. હોબાળા વચ્ચે, ઉપસભાપતિએ સૂચિબદ્ધ કાર્યવાહી ચાલુ રાખી અને બિલ પર ચર્ચા શરૂ કરી. બાદમાં, જ્યારે કેન્દ્રીય સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ રાજ્યમંત્રી રામદાસ આઠવલે બિલ પર બોલી રહ્યા હતા, ત્યારે વિપક્ષી પક્ષો ગૃહમાંથી વોકઆઉટ કરી ગયા.સુધારા બિલનો હેતુ રાષ્ટÙગીતને કાનૂની રક્ષણ પૂરું પાડવાનો છે, જે રાષ્ટÙધ્વજ, બંધારણ અને રાષ્ટÙગીત દ્વારા પહેલાથી જ પ્રાપ્ત રક્ષણ સમાન છે. આ અંતર્ગત, ‘વંદે માતરમ’નું અપમાન કરવું, જાણી જાઈને તેના ગાવામાં અવરોધ ઊભો કરવો, અથવા રાષ્ટÙીય સન્માન વિરુદ્ધ ગણાતા કાર્યો કાયદાના દાયરામાં આવશે. આ બિલ રાષ્ટ્રીય પ્રતીકોના અપમાન સાથે સંકળાયેલા ગુનાઓ માટે મહત્તમ ત્રણ વર્ષની જેલની સજાની જાગવાઈ કરે છે.
‘વંદે માતરમ’ બંકિમચંદ્ર ચેટર્જી દ્વારા રચિત હતું અને બાદમાં તેમની નવલકથા આનંદમઠમાં તેનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. સ્વતંત્રતા ચળવળ દરમિયાન, તે રાષ્ટ્રીય ચેતનાનું એક અગ્રણી પ્રતીક બન્યું અને બાદમાં તેને ભારતના રાષ્ટ્રીય ગીતનો દરજ્જા મળ્યો. નવા સુધારા કાયદામાં ‘અપમાન’ અને ‘અવરોધ’ ની વ્યાખ્યા અંગે ચર્ચાને પણ તીવ્ર બનાવી શકે છે, અને શું ઇરાદાપૂર્વક ખલેલ પહોંચાડવા અને રાષ્ટÙગીત ગાવામાં કોઈ જાડાશે નહીં તે વચ્ચે સ્પષ્ટ તફાવત કરવામાં આવશે કે કેમ.દરમિયાન લોકસભાએ બુધવારે વિપક્ષના હોબાળા વચ્ચે જાહેર પરીક્ષાઓ (અન્યાયી માધ્યમો નિવારણ) સુધારો બિલ, ૨૦૨૬ ને ધ્વનિ મતથી પસાર કર્યું. બિલ પર ચર્ચા દરમિયાન, જંતર-મંતર પર વિદ્યાર્થીઓ પર કથિત ગોળીબાર અંગે કોંગ્રેસના સાંસદ રાહુલ ગાંધીના નિવેદન અને કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહ સામેના આરોપો અંગે ઉગ્ર બોલાચાલી થઈ. આમ છતાં, સરકારે બિલ પસાર કર્યું. સરકારે કહ્યું કે આ સુધારો જાહેર પરીક્ષાઓને ન્યાયી, પારદર્શક અને વિશ્વસનીય બનાવવા તરફનું બીજું એક મજબૂત પગલું છે.સરકારે ગૃહને માહિતી આપી કે ૨૦૨૪ માં કાયદો અમલમાં આવ્યો ત્યારથી ૫૨ એફઆઇઆર નોંધવામાં આવી છે. સરકાર કહે છે કે આ કાયદાની અસરકારકતા દર્શાવે છે અને પેપર લીકના કેસોના અમલીકરણમાં વધારો થયો છે. સરકારે એમ પણ કહ્યું કે આવા કેસોને લગતા આત્મહત્યાના બનાવોમાં ઘટાડો થયો છે. સરકારનો દાવો છે કે સુધારેલ કાયદો ભવિષ્યમાં પરીક્ષા માફિયાઓ અને અન્યાયી માધ્યમોનો ઉપયોગ કરનારાઓ સામે વધુ અસરકારક કાર્યવાહી માટે આધાર તરીકે કામ કરશે.લોકસભામાં વ્યાપક હોબાળા વચ્ચે પેપર લીક વિરોધી બિલ પસાર કરવામાં આવ્યું છે. સ્પીકર ઓમ બિરલાએ ગૃહને આવતીકાલ સુધી મુલતવી રાખ્યું છે. પેપર લીક વિરુદ્ધ બિલ પર મંત્રીના જવાબ દરમિયાન કોંગ્રેસના સાંસદો સૂત્રોચ્ચાર કરી રહ્યા હતા, જ્યારે સમાજવાદી પાર્ટીના સાંસદો શાંતિથી બેઠા હતા.
