દેશની ૧૬મી વસ્તી ગણતરી આ વખતે માત્ર ટેકનોલોજીની રીતે હાઇટેક હશે નહીં, પરંતુ તેના બજેટમાં પણ ઐતિહાસિક વધારો જાવા મળશે. ૨૫ વર્ષ પહેલાં ૨૦૦૧માં ૬૭૮ કરોડ (આશરે ૬.૭૮ અબજ) ખર્ચ થયેલી વસ્તી ગણતરીનો ખર્ચ હવે ૧૧,૭૧૮ કરોડ (આશરે ૧૧,૭૧૮ અબજ) થી વધુ થવાનો અંદાજ છે. કેન્દ્ર સરકાર આ બજેટમાં આ જંગી રકમનો નોંધપાત્ર હિસ્સો ફાળવે તેવી અપેક્ષા છે, જે વસ્તી ગણતરી કર્મચારીઓ માટે માનદ વેતન, લાખો માર્ગદર્શિકા પુસ્તકોનું છાપકામ, વિતરણ અને પરિવહન જેવા પ્રયાસોને વેગ આપશે.
૧૫ વર્ષના અંતરાલ પછી હાથ ધરવામાં આવનારી આ કવાયત માટે બાકી રહેલ ભંડોળ આગામી વર્ષના બજેટમાં પૂરું પાડવામાં આવશે. આ વસ્તી ગણતરીની સૌથી નોંધપાત્ર વિશેષતા તેનું સંપૂર્ણ ડિજિટલાઇઝેશન છે. પહેલી વાર, સરકારે મોબાઇલ એપ, સ્વ-ગણતરી પોર્ટલ અને ડેટા મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ્સના સચોટ સંચાલનને સુનિશ્ચિત કરવા માટે ખાનગી ક્ષેત્ર પાસેથી તકનીકી સહાય મેળવવાનો મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો છે.
ખાનગી કર્મચારીઓને લગભગ દોઢ વર્ષ માટે કાર્યરત રાખવામાં આવશે. રાજ્ય સરકારો આ તકનીકી સહાયકો અને મલ્ટી-ટાસ્કિંગ સ્ટાફની નિમણૂક કરશે, જ્યારે કેન્દ્ર સરકાર તેમના પગારનો સંપૂર્ણ બોજ ઉઠાવશે. ખાનગી ક્ષેત્રના તકનીકી નિષ્ણાતોને દર મહિને ૨૫,૦૦૦ અને અન્ય સહાયક સ્ટાફને ૧૮,૦૦૦ માનદ વેતન ચૂકવવામાં આવશે. આ કર્મચારીઓ ડિજિટલ એપ્લીકેશનના સંચાલન અને ડેટાના સંચાલનમાં સરકારી અધિકારીઓને મદદ કરશે.
રાજકીય બાબતોની કેબિનેટ સમિતિએ વસ્તી ગણતરીમાં જાતિ આધારિત ડેટાનો સમાવેશ કરવાનો નિર્ણય લીધો છે. આ પહેલી વાર બનશે કે જાતિ વસ્તી ગણતરી સંપૂર્ણપણે ડિજિટલ રીતે હાથ ધરવામાં આવશે. આ સામાજિક અને આર્થિક યોજનાઓના વિકાસ માટે સચોટ અને વ્યાપક ડેટા પ્રદાન કરશે. સરકાર જણાવે છે કે ભારત જેવા વૈવિધ્યસભર દેશમાં, જાતિ સંબંધિત માહિતી જાહેર યોજનાઓ અને નીતિ નિર્માણને લક્ષ્ય બનાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.
૨૦૨૭ ની વસ્તી ગણતરી માટે આશરે ૩૦ લાખ ક્ષેત્રીય કાર્યકરો તૈનાત કરવામાં આવશે. આ વસ્તી ગણતરી અત્યાર સુધીની સૌથી મોટી ડિજિટલ કામગીરી હશે. આ સમયગાળા દરમિયાન આશરે ૧.૦૨ કરોડ માનવદિવસ રોજગાર પણ ઉત્પન્ન થશે. બધા ક્ષેત્રીય કાર્યકરોને તેમની નિયમિત ફરજા ઉપરાંત આ વધારાની જવાબદારી સોંપવામાં આવશે, અને આ માટે એક નિશ્ચિત માનદ વેતન પણ નક્કી કરવામાં આવ્યું છે.
વસ્તી ગણતરી ગણતરીકારો, જે સામાન્ય રીતે સરકારી શિક્ષકો હોય છે, તેઓ ઘરે ઘરે જશે અને તેમના ટેબ્લેટ અથવા મોબાઇલ એપ્લીકેશનમાં બધી માહિતી દાખલ કરશે. દરેક ઘરનું સ્થાન, સુવિધાઓ, પરિવારના સભ્યોનું શિક્ષણ, ભાષા, ધર્મ, રોજગાર, અપંગતા, સ્થળાંતર અને અન્ય આવશ્યક વિગતો રેકોર્ડ કરવામાં આવશે. એપ્લીકેશનમાં દાખલ કરેલા ડેટાને સુરક્ષિત રાખવા માટે ખાસ તકનીકી સુવિધાઓ ઉમેરવામાં આવી છે, જેથી કોઈ ડેટા લીક અથવા ચેડા ન થાય.
આ વખતે, સરકાર સ્વ-ગણતરીનો વિકલ્પ પણ આપશે. લોકો મોબાઇલ એપ્લીકેશન અથવા વેબ પોર્ટલ દ્વારા પોતાની માહિતી જાતે દાખલ કરી શકે છે. આ પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવશે અને સિસ્ટમનો ભાર ઘટાડશે. જેમની પાસે મોબાઇલ ફોન કે ઇન્ટરનેટ ઍક્સેસ નથી, તેમના માટે ફિલ્ડ વર્કર્સ ઘરે ઘરે ડેટા દાખલ કરશે.
