જીવન એક સતત ચાલતી પ્રક્રિયાની મુસાફરી છે,આ મુસાફરી બે પૈડાં પર ચાલે છે; પરિવર્તન અને પુનરાવર્તન. એક પૈડું આગળ ધપાવે છે, બીજું સંતુલન જાળવે છે. એક ગતિ આપે છે, બીજું ગંતવ્ય યાદ અપાવે છે. પરિવર્તન ગતિ આપે છે,પુનરાવર્તન સંતુલન જાળવે છે. એક વગર બીજું અધૂરું છે.એકથી ગતિ મળે છે, બીજાથી દિશા.
પરિવર્તન વગર જીવનમાં ગતિ નથી. સમય બદલાય, વિચારો બદલાય અને પેઢીઓ બદલાય છે. નદી વહે છે એટલે શુદ્ધ રહે છે; જ્યાં વહેણ અટકે, ત્યાં જળ સડે છે. આમ પ્રકૃતિના તત્વોમાં પણ સમય સાથે સતત બદલાવ આવતો રહે છે. પરંતુ માત્ર બદલાવ જ જીવન નથી. સાથે સાથે પુનરાવર્તન એ સંસ્કૃતિના મૂલ્યોનું સ્મરણ છે, પરંપરાઓનું સંભારણું છે, મૂળને જાળવવાની કળા છે. જેમકે માતા–પિતાની શીખ, ગુરુના સંસ્કાર,સત્ય, ન્યાય અને સંયમ; આ બધું પુનરાવર્તનથી જ પેઢીથી પેઢી સુધી પહોંચે છે. આજના યુગમાં આપણે બદલાવના નશામાં ઘણી વાર મૂલ્યો ભૂલી જઈએ છીએ. નવું અપનાવતા અપનાવતા જૂનું, જે સાચું છે એને ફેંકી દઈએ છીએ. પરિણામે વિકાસ તો થાય છે, પણ વિકાસની દિશા ખોવાઈ જાય છે. પરિવર્તન કહે છેઃ “નવું વિચારો અને આગળ વધો.” પુનરાવર્તન કહે છેઃ“મૂલ્યો ભૂલશો નહીં.” બન્ને મળીને જ સમાજના રથને ચલાવે છે. એક વગર બીજું હોય તો રથ ઉંધો પડે. સમાજમાં સુધારા જરૂરી છે, પણ સુધારા સંસ્કારના મૂળ કાપીને નહીં, તેને પાણી આપીને થવા જોઈએ. પરિવર્તન ક્રાંતિ લાવે છે,પુનરાવર્તન પરંપરાને જીવંત રાખે છે. આજની પેઢી ઝડપથી બદલાતી દુનિયામાં ખૂબ આગળ વધી રહી છે પણ સાથે સાથે સંબંધો, સંવેદના અને સંયમ પાછળ રહી જાય છે.અહીં પુનરાવર્તનની જરૂર છે, દરરોજ પોતાની જાતને પૂછવાની જરૂર છેઃ “હું બદલાયો છું, પણ સુધર્યો છું કે નહીં?” વિવિધ ઉદાહરણો સાથે પરિવર્તન અને પુનારાવર્તનનું મહત્વ સમજવા પ્રયત્ન કરીએ.
(૧)️ કુદરતનું ઉદાહરણઃ ઋતુઓનું ચક્ર કુદરતમાં સતત પરિવર્તન થાય છેઃ ઉનાળો આવે, વરસાદ પડે, શિયાળો આવે.આ પરિવર્તન જીવનને તાજગી આપે છે.પણઆ ઋતુઓ ફરી ફરી આવે છે, એ પુનરાવર્તન છે.જો ઋતુઓ બદલાય પણ ફરી ન આવે, તો કુદરતનું સંતુલન તૂટી જાય.
અહીં પરિવર્તન જીવનને જીવંત રાખે છે, અને પુનરાવર્તન કુદરતને સ્થિરતા આપે છે.
(૨) માનવીય જીવનઃ આદતો અને સુધારણા, એક વિદ્યાર્થી રોજ એક જ રીતે ભણે એ પુનરાવર્તન છે. પણ જો તે ભૂલોથી શીખીને અભ્યાસની રીત બદલે એ પરિવર્તન છે. માત્ર પુનરાવર્તન હશે તો પ્રગતિ અટકે, માત્ર પરિવર્તન હશે તો સ્થિરતા ન રહે. સાચી પ્રગતિ ત્યારે થાય છે, જ્યારે આપણે સારી આદતોને ફરી ફરી અપનાવીએ અને ખોટી આદતોમાં બદલાવ લાવીએ.
(૩️) પરિવારમાં પરિવર્તન અને મૂલ્યોનું પુનરાવર્તન આજના પરિવારોમાં જીવનશૈલી બદલાઈ છેઃન્યુક્લિયર ફેમિલી, ટેકનોલોજી, વ્યસ્ત જીવન. આ પરિવર્તન સમયની માંગ છે. પણ સાથે સાથે આદર, સંવાદ, એકબીજાની ચિંતા જેવા મૂલ્યોનું પુનરાવર્તન ન થાય, તો પરિવર્તન સંબંધોને ખોખલા બનાવી દે.મોબાઈલ બદલાયો એ સ્વીકાર્ય, પણ માતા–પિતાના માન ભૂલાયા તે અયોગ્ય ગણાય.
(૪️) સમાજમાં સુધારાઃ ક્રાંતિ અને પરંપરા સમાજમાં કુરિવાજો તોડવા પરિવર્તન જરૂરી છે. સ્ત્રીશિક્ષણ, સમાન અધિકાર, સામાજિક સુધારા આ બધા પરિવર્તનના ફળ છે. પરંતુ સાથે સાથે સત્ય, ન્યાય, સહઅસ્તિત્વ, સંવેદના જેવા મૂલ્યોનું પુનરાવર્તન ન થાય તો સુધારાનો અર્થ અધૂરો રહે.સમાજ સુધરવો જોઈએ, પણ માનવતા ગુમાવીને નહીં.
(૫) ટેકનોલોજીઃ નવી સુવિધા, જૂની સમજણ ટેકનોલોજી બદલાઈ રહી છે. પત્રથી મોબાઈલ, મોબાઈલથી સ્માર્ટફોન, સ્માર્ટફોનથી આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ. આપરિવર્તન અનિવાર્ય છે.પણ સંવાદની શિસ્ત, સત્યની તપાસ, સમયનું મૂલ્ય આ બધાનું પુનરાવર્તન જરૂરી છે. નહીંતર સાધન સ્માર્ટ બનશે,પણ માણસ ધીમે ધીમે બુઠો બનતો જશે.
(૬️) રાજકારણ અને લોકશાહીઃ નવા ચહેરા, જૂના મૂલ્યો લોકશાહીમાં ચહેરા બદલાતા રહે એ પરિવર્તન છે.પાર્ટીઓ બદલાય, નીતિઓ બદલાય એ પણ પરિવર્તન છે. પરંતુ લોકશાહીનું મૂળ ,જનહિત, જવાબદારી, પારદર્શિતા જેવા મૂલ્યોનું પુનરાવર્તન ન થાય તો લોકશાહી માત્ર નામની રહી જાય.નવા આવવા જોઈએ, પણ સાચા જળવાવા જોઈએ.
(૭️) વ્યક્તિગત જીવનઃ હું બદલાયો છું કે સુધર્યો છું? દરેક માણસ કહે છે “હું બદલાઈ ગયો છું.” પણ પ્રશ્ન એ છે કે બદલાવ સુધારામાં ફેરવાયો કે ફક્ત રૂપાંતરમાં અટકી ગયો? નવું કપડું, નવી ભાષા, નવી ટેવ આ બધું પરિવર્તન છે. પણ વિનમ્રતા, સચ્ચાઈ, સંયમ આનું પુનરાવર્તન થાય તો જ પરિવર્તન ફળે. આમ જીવનના દરેક ક્ષેત્રમાં પરિવર્તન અને પુનરાવર્તનનો સંતુલિત ઉપયોગ જ સ્વસ્થ સમાજ અને મજબૂત રાષ્ટ્રનું નિર્માણ કરી શકે છે.
