જ્યારે યુએસ પ્રેસિડેન્ટ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે યુદ્ધવિરામ લંબાવવાની જાહેરાત કરી છે, ત્યારે ઈરાને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં ઓછામાં ઓછા બે કન્ટેનર જહાજા પર હુમલો કર્યો છે. ગોળીબારમાં એક જહાજને નુકસાન થયું હતું. બ્રિટિશ સૈન્યના યુનાઇટેડ કિંગડમ મેરીટાઇમ ટ્રેડ ઓપરેશન્સએ અહેવાલ આપ્યો છે કે ઈરાનના અર્ધલશ્કરી દળ, ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ એ સવારે ૭ઃ૫૫ વાગ્યે આ મહત્વપૂર્ણ તેલ વેપાર માર્ગ પર પહેલા જહાજ પર હુમલો કર્યો હતો.
યુકેએમટીઓ અનુસાર, ઈરાની ગનબોટે ગોળીબાર કરતા પહેલા જહાજને કોઈ ચેતવણી આપી ન હતી. રાહતની વાત છે કે આ ઘટનામાં કોઈ ઘાયલ થયું નથી, કે કોઈ પર્યાવરણીય નુકસાન થયું નથી. બ્રિટિશ મેરીટાઇમ સિક્્યુરિટી ફર્મ વાનગાર્ડ ટેકના જણાવ્યા અનુસાર, જહાજ લાઇબેરિયન ધ્વજ હેઠળ ઉડતું હતું અને “તેને જાણ કરવામાં આવી હતી કે તેને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાંથી પસાર થવાની પરવાનગી છે.” જાકે, ઈરાની સમાચાર એજન્સી તસ્નીમે જણાવ્યું હતું કે જહાજે “ઈરાની સશસ્ત્ર દળોની ચેતવણીઓને અવગણી હતી.”
બીજા હુમલામાં, એક કાર્ગો જહાજ પર ગોળીબાર કરવામાં આવ્યો હોવાનો અહેવાલ છે અને તે પાણીમાં અટકી ગયું છે. તેમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે જહાજને કોઈ નુકસાન થયું નથી.
આ ઘટના એવા સમયે બની છે જ્યારે યુએસ રાષ્ટÙપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાન સાથે યુદ્ધવિરામ “અનિશ્ચિત સમય માટે” લંબાવ્યો છે અને કહ્યું છે કે તેઓ તેહરાન તરફથી “એકરૂપ પ્રસ્તાવ” ની રાહ જાઈ રહ્યા છે. નોંધનીય છે કે પાકિસ્તાનમાં યોજાનારી અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની શાંતિ વાટાઘાટોનો બીજા રાઉન્ડ નિષ્ફળ ગયો કારણ કે ઈરાને ભાગ લેવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.
એવું નથી કે અમેરિકા હોર્મુઝમાં નિષ્ક્રિય બેઠું છે. યુએસ સૈન્યએ અગાઉ ઈરાની કન્ટેનર જહાજ પર હુમલો કરીને તેને કબજે કર્યું છે અને હિંદ મહાસાગરમાં ઈરાનના તેલ વેપાર સાથે જાડાયેલા તેલ ટેન્કર પર ઉતરાણ કર્યું છે.
ઈરાનની અર્ધ-સત્તાવાર ફાર્સ અને તસ્નીમ સમાચાર એજન્સીઓ, બંને ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સની નજીક માનવામાં આવે છે, એ હુમલાની પુષ્ટિ કરી છે. ફાર્સે દાવો કર્યો હતો કે ઈરાન ફક્ત હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર “કાયદેસર રીતે તેનું નિયંત્રણ” લાગુ કરી રહ્યું હતું. આ દરિયાઈ માર્ગ વિશ્વના મુખ્ય તેલ અને ગેસ માર્ગોમાંથી એક છે. તે તેલ અને ગેસ વેપાર માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ માર્ગોમાંનો એક છે. શાંતિકાળમાં, વિશ્વના ક્રૂડ તેલ અને કુદરતી ગેસનો ૨૦ ટકા ભાગ તેમાંથી પસાર થાય છે. ઈરાન અને ઓમાન બંનેના પ્રાદેશિક પાણીમાં હોવા છતાં, આ સ્ટ્રેટને વિશ્વભરના જહાજા માટે આંતરરાષ્ટÙીય જળમાર્ગ માનવામાં આવે છે.
યુએસ રાષ્ટÙપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે પહેલા ઈરાનને શાંતિ મંત્રણામાં ભાગ ન લેવાની ધમકી આપી, તેના પાવર પ્લાન્ટ અને પુલોને ઉડાવી દેવાની ધમકી આપી, અને અભૂતપૂર્વ હુમલો કર્યો, અને ઘણા મોટા વચનો આપ્યા, પરંતુ પછી અચાનક મંગળવારે રાત્રે એકપક્ષીય યુદ્ધવિરામની જાહેરાત કરી. ટ્રમ્પે ફરીથી પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન શાહબાઝ શરીફ અને ફિલ્ડ માર્શલ અસીમ મુનીર પર આધાર રાખ્યો. ઈરાનના અડગ વલણ છતાં ટ્રમ્પને કઈ મજબૂરી હતી જેના કારણે તેમને શરણાગતિ સ્વીકારવાની ફરજ પડી? પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે શું અમેરિકાએ ઈરાન સમક્ષ શરણાગતિ સ્વીકારી લીધી છે, કે પછી આ ટ્રમ્પની નવી વ્યૂહરચના છે? ચાલો વિગતોનું અન્વેષણ કરીએ…
ટ્રમ્પની વિદેશ નીતિ ઘણીવાર “મહત્તમ દબાણ” ની વ્યૂહરચના પર આધારિત રહી છે. ઈરાનના કિસ્સામાં પણ શરૂઆતમાં કડક નિવેદનો, લશ્કરી ચેતવણીઓ અને સંભવિત કાર્યવાહીની વાતો થતી હતી. જાકે, પરિÂસ્થતિ બગડતા, અમેરિકા અચાનક યુદ્ધવિરામ તરફ વળ્યું. આ પરિવર્તનથી ઘણા વિશ્લેષકો આશ્ચર્યચકિત થયા છે.
એવું માનવામાં આવે છે કે ઈરાન સાથેના મુકાબલા દરમિયાન યુએસ લશ્કરી સંસાધનોમાં ભારે તાણ આવી હતી. કેટલાક દાવાઓ જણાવે છે કે તેની હવાઈ સંરક્ષણ અને ચોકસાઇવાળી મિસાઇલ સિસ્ટમનો નોંધપાત્ર ભાગ ખતમ થઈ ગયો છે, જે લાંબા સમય સુધી સંઘર્ષ ટકાવી રાખવાની તેની ક્ષમતાને મર્યાદિત કરે છે. ઘણા અહેવાલો જણાવે છે કે ઈરાન સાથેના યુદ્ધના માત્ર ૪૦ દિવસ દરમિયાન અમેરિકાએ તેના મિસાઇલ અને દારૂગોળાના ભંડારનો ૫૦% સુધીનો હિસ્સો ગુમાવી દીધો છે. વધુમાં, પ્રાદેશિક તણાવ વધતાં, વૈશ્વિક તેલ પુરવઠો અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ કટોકટીના ભયનો સામનો કરે છે. દરમિયાન, ગલ્ફ દેશો અમેરિકા પાસેથી અબજા ડોલરના સંપત્તિના નુકસાન માટે વળતરની માંગ કરી રહ્યા છે. તેથી, ટ્રમ્પ ભારે દબાણ હેઠળ છે. અમેરિકાની સ્થાનિક રાજનીતિ પણ એક મુખ્ય પરિબળ માનવામાં આવે છે. અમેરિકન જનતા લાંબા યુદ્ધોથી કંટાળી ગઈ છે, અને ચૂંટણી વાતાવરણમાં એક નવું “અપ્રિય
આભાર – નિહારીકા રવિયા યુદ્ધ” ટ્રમ્પ માટે રાજકીય જાખમ ઊભું કરી શકે છે.
બીજી બાજુ, તેને ફક્ત એક મજબૂરી ગણી શકાય નહીં. આ પગલું એક વ્યૂહાત્મક “ડી-એસ્કેલેશન” (ડી-એસ્કેલેશન) પ્રયાસ પણ હોઈ શકે છે. યુદ્ધવિરામ અમેરિકાને લશ્કરી દબાણ જાળવી રાખીને રાજદ્વારી વાટાઘાટો માટે સમય આપે છે. આ યુક્તિનો ઉપયોગ વિરોધીને વાટાઘાટોના ટેબલ પર લાવવા માટે થાય છે. સોશિયલ મીડિયા પર ટ્રમ્પના આક્રમક નિવેદનોને પણ આ વ્યૂહરચનાનો એક ભાગ માનવામાં આવે છે. એક તરફ કડક ચેતવણી અને બીજી તરફ વાતચીત માટે ખુલ્લો દરવાજા ટ્રમ્પની વ્યૂહરચનાનો એક ભાગ છે. આનાથી અમેરિકાને ઈરાન સાથે વધુ યુદ્ધ થાય તો પોતાને સંગ્રહ કરવાની તક મળી શકે છે.
બુધવારે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ૧૫ દિવસનો યુદ્ધવિરામ સમાપ્ત થાય તે પહેલાં જ, ટ્રમ્પે યુદ્ધવિરામને બિનશરતી લંબાવવાની જાહેરાત કરી. તેમણે કહ્યું કે જ્યાં સુધી ઈરાની નેતૃત્વ બીજા રાઉન્ડની વાટાઘાટો પર પોતાનું વલણ સંપૂર્ણપણે સ્પષ્ટ ન કરે અને અમેરિકા તેહરાન પર હુમલો નહીં કરે ત્યાં સુધી યુદ્ધવિરામ યથાવત રહેશે. આનો અર્થ એ થયો કે યુદ્ધવિરામ અનિશ્ચિત છે અને ગમે ત્યારે તોડી શકાય છે.
ઈરાન સાથે બીજા રાઉન્ડની વાટાઘાટો શરૂ કરવાનો અમેરિકાનો એકમાત્ર રસ્તો ઈરાની બંદરો અને હોર્મુઝ બંદર પરની નાકાબંધી હટાવવાનો છે. ટ્રમ્પે એવો પણ સંકેત આપ્યો છે કે તેઓ ઈરાની બંદરો પરની યુએસ નાકાબંધી વધુ હટાવી શકે છે. ઈરાન મક્કમ છે કે જ્યાં સુધી અમેરિકા નાકાબંધી હટાવે નહીં ત્યાં સુધી કોઈ વાટાઘાટો નહીં થાય. આમ, લશ્કરી દબાણ, રાજકીય ગણતરીઓ અને પ્રાદેશિક અસ્થિરતાએ ટ્રમ્પને યુદ્ધવિરામ તરફ ધકેલ્યો છે, જ્યારે રાજદ્વારી લાભ મેળવવાના પ્રયાસો ચાલુ છે. આ યુદ્ધવિરામ કેટલી હદ સુધી ચાલશે તે આગામી વાટાઘાટો અને જમીની પરિસ્થિતિઓ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવશે. ઈરાને તેની બેલિસ્ટિક મિસાઈલો સાથે રેલીઓ પણ શરૂ કરી છે, જે ઇઝરાયલ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને સંકેત આપે છે કે તે યુદ્ધ માટે તૈયાર છે.
