૩૬ વર્ષ પછી, જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં કાશ્મીરી પંડિતોના તેમના ઘરે પાછા ફરવાની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ ગઈ છે. એક તરફ, ખંડેર બની ગયેલા મંદિરોનું નવીનીકરણ અને ફરીથી ખોલવામાં આવી રહ્યું છે. દરમિયાન, જમ્મુ અને કાશ્મીર સરકારે ૧૯૯૦માં જપ્ત કરાયેલી કાશ્મીરી પંડિતોની ૩,૭૦૦ કનાલ જમીન પાછી મેળવવાનો દાવો કર્યો છે. કાશ્મીરી પંડિતોએ આ પગલાનું સ્વાગત કર્યું છે.
જમ્મુ અને કાશ્મીર સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, વહીવટીતંત્રના સતત પ્રયાસો દ્વારા, કાશ્મીર ખીણના ૧૦ જિલ્લાઓમાં કાશ્મીરી સ્થળાંતર કરનારાઓની કુલ ૩,૭૨૯ કનાલ અને ચાર મરલા (૧૮૮.૭૫ હેક્ટર) જમીન સફળતાપૂર્વક પાછી મેળવીને તેમને પરત કરવામાં આવી છે. કાશ્મીરી પંડિતો કહે છે કે જપ્ત કરાયેલી જમીન અને મંદિરની મિલકતો હજારો કનાલ જેટલી છે. જ્યારે મુખ્યમંત્રીનો ૩,૭૦૦ કનાલ જમીન પાછી મેળવવાનો દાવો સારી બાબત છે, ત્યારે એ સમજવું પણ મહત્વપૂર્ણ છે કે આ જમીન કોને મળી.
એ નોંધવું જાઈએ કે ૧૯૮૯માં જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં આતંકવાદ ફાટી નીકળતાં લાખો કાશ્મીરી પંડિતોએ પોતાના ઘર અને મિલકત છોડી દીધી હતી. આતંકવાદના આ સમયગાળા દરમિયાન, કેટલાકે પોતાની મિલકતો વેચી દીધી, જ્યારે કેટલાકે પોતાની પાસે રહેલી બધી વસ્તુઓ છોડીને કાશ્મીર છોડી દીધું. કાશ્મીરી પંડિતોના મતે, સમય જતાં, તેમની જમીન, મંદિરો અને ટ્રસ્ટની મિલકતો પર કેટલાક વ્યક્તિ દ્વારા ગેરકાયદેસર રીતે કબજા કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યાં હવે મોટી હોસ્પિટલ, શોપિંગ કોમ્પ્લેક્સ અને મોલ બનાવવામાં આવ્યા છે.
કાશ્મીરી પંડિતો કહે છે કે કાશ્મીરમાં વાતાવરણ પહેલા કરતાં ઘણું સારું છે તે સારી વાત છે. તેમને કાશ્મીરી મુસ્લમોનો ટેકો મળી રહ્યો છે. ખંડેર થઈ ગયેલા મંદિરોનું નવીનીકરણ કરવામાં આવી રહ્યું છે. નોંધનીય છે કે, શ્રીનગરમાં રઘુનાથ મંદિર તાજેતરમાં ૩૬ વર્ષ પછી પૂજા માટે ફરીથી ખોલવામાં આવ્યું છે, અને ઓમર સરકારે ૩,૭૦૦ કનાલ જમીન પાછી મેળવવાનો દાવો કર્યો છે. હજારો કનાલ જમીન બાકી છે જ્યાં મોટા મોલ, હોસ્પિટલ અને શોપિંગ કોમ્પ્લેક્સ બનાવવામાં આવ્યા છે. તેને પાછી લાવવાની જરૂર છે. ત્યારે જ કાશ્મીરી પંડિતો તેમના ઘરે પાછા ફરી શકશે.
મુખ્યમંત્રીના દાવા પર પ્રતિક્રિયા આપતા, ભાજપના પ્રવક્તા અલ્તાફ ઠાકુરે કહ્યું, “જા ઓમર અબ્દુલ્લાની સરકારે ખરેખર ૩,૭૦૦ કનાલ જમીન પાછી મેળવી છે, તો તે કાશ્મીરી પંડિતો માટે સારા સમાચાર છે જેમણે તેમની જમીન પાછી મેળવી છે. તેમણે જાહેરમાં જાહેર કરવું જાઈએ કે તેમની જમીન કોને મળી છે.” અલ્તાફ ઠાકુરે વધુમાં કહ્યું, “૧૯૯૦ ના દાયકામાં, આતંકવાદ અને અલગતાવાદ દરમિયાન, હજારો કનાલ જમીન અને મંદિરની મિલકત બંદૂકની અણીએ કબજે કરવામાં આવી હતી, જ્યાં હવે મોટા શોપિંગ કોમ્પ્લેક્સ ઉભા છે. સરકારે તે જમીન પાછી મેળવવા માટે બુલડોઝરનો ઉપયોગ કરવો જાઈએ.”
એ નોંધવું જાઈએ કે એલજી વહીવટ અને ઓમર સરકાર કાશ્મીરી પંડિતોને તેમના ઘરે પરત કરવા અંગે એક જ ટ્રેક પર છે. કલમ ૩૭૦ રદ કર્યા પછી, કાશ્મીરમાં ૩૦૦ થી વધુ મંદિરોનું નવીનીકરણ કરવામાં આવ્યું છે, જે આતંકવાદના સમયગાળા દરમિયાન નાશ પામ્યા હતા. મંદિરોના નવીનીકરણ અને હડપાયેલી જમીન પાછી મેળવવાનો હેતુ કાશ્મીરી પંડિતોને તેમના ઘરે પાછા ફરવાની ખાતરી કરવાનો છે. આની માત્ર સરકાર જ નહીં પરંતુ કાશ્મીરી મુસ્લમો પણ આતુરતાથી રાહ જાઈ રહ્યા છે. જાકે, કાશ્મીરી પંડિતોનો વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે વધુ પગલાં લેવા જરૂરી છે.