અમેરિકા-ઈરાન યુદ્ધનો છઠ્ઠો દિવસ
યુએસ અને ઇઝરાયલ દ્વારા ઈરાન પર હુમલાના છઠ્ઠા દિવસે, યુદ્ધનો વ્યાપ હવે મધ્ય પૂર્વથી આગળ અને હિંદ મહાસાગર સુધી વિસ્તરી ગયો છે. ઈરાનના ૩૩ નાગરિક અને લશ્કરી લક્ષ્યો પર મોટા હુમલા થયા છે, પરંતુ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ બંધ થવાથી વૈશ્વિક વેપાર અને ઉર્જા પુરવઠા માટે એક મહત્વપૂર્ણ કટોકટી ઊભી થઈ છે. ચાલો વિગતવાર પ્રશ્ન-જવાબ સત્ર દ્વારા યુદ્ધની વર્તમાન પરિસ્થિતિ , તેની ભૂ-રાજકીય ગતિશીલતા અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર તેની અસરનું અન્વેષણ કરીએ.
ઈરાની રાજ્ય મીડિયા અનુસાર, પાંચ દિવસના હુમલાઓમાં ૧,૦૪૫ લોકો માર્યા ગયા છે અને ૬,૦૦૦ થી વધુ ઘાયલ થયા છે. ઈરાની વિદેશ મંત્રાલયે દાવો કર્યો છે કે અમેરિકા અને ઇઝરાયલે હોસ્પિટલો , શાળાઓ, તેહરાનનું મુખ્ય આર્થિક કેન્દ્ર, ગ્રાન્ડ બજાર અને ઐતિહાસિક ગોલેસ્તાન પેલેસ સહિત ૩૩ નાગરિક લક્ષ્યોને નિશાન બનાવ્યા છે. દરમિયાન, કુર્દિશ-ઈરાની સશસત્રો જૂથોએ પણ ઉત્તરપશ્ચિમ ઈરાનમાં સરકાર સામે જમીની હુમલો શરૂ કર્યો છે.
ઈરાનના દિવંગત સર્વોચ્ચ નેતા આયાતુલ્લાહ અલી ખમેનીના પુત્ર મોજતબા ખમેનીએ દેશના આગામી સર્વોચ્ચ નેતા બનવા માટે સૌથી મજબૂત દાવેદાર તરીકે ઉભરી આવ્યા છે, જેમના ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ સાથે ગાઢ સંબંધો છે. લશ્કરી મોરચે, એક યુએસ સબમરીન શ્રીલંકાના દરિયાકાંઠે હિંદ મહાસાગરમાં ઈરાની યુદ્ધ જહાજ આઇરિસ દેનાને ટોર્પિડો કરીને ડૂબાડી દે છે, જેમાં ૮૭ મૃતદેહો મળી આવ્યા છે.
આઈઆરજીસીએ વ્યૂહાત્મક સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ બંધ કરવાની જાહેરાત કરી હોવાથી વૈશ્વિક વેપાર માટે પરિસ્થિતિ ગંભીર છે, જેના કારણે દરિયાઈ વેપાર વર્ચ્યુઅલ રીતે સ્થગિત થઈ ગયો છે. દરમિયાન, રાજદ્વારી રીતે, સ્પેને યુએસને તેના લશ્કરી થાણાઓનો ઉપયોગ કરવાની પરવાનગી નકારી કાઢી છે. જવાબમાં, યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સ્પેન સાથેના તમામ વેપારને રોકવાની કડક ધમકી આપી છે. ગોલ્ડમેન સૅક્સના અહેવાલ મુજબ, વ્યૂહાત્મક સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝની આસપાસ વધતો ખતરો વૈશ્વિક તેલ અને ગેસ પુરવઠાને અસર કરી શકે છે, જેનાથી ભારત સહિત મુખ્ય એશિયન આયાતકાર દેશોમાં ચિંતા વધી રહી છે.
અહેવાલ મુજબ, વિશ્વના કુલ તેલ વેપારનો આશરે પાંચમો ભાગ અને લિકવિફાઇડ નેચરલ ગેસનો મોટો જથ્થો સામાન્ય રીતે આ સામુદ્રધુનીમાંથી પસાર થાય છે. તેથી, ઊર્જા આયાત પર નિર્ભર દેશો માટે આ માર્ગ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. ગોલ્ડમેન સૅક્સે ચેતવણી આપી છે કે આ પ્રદેશમાં ટેન્કર ટ્રાફિકમાં વિક્ષેપના સંકેતો પહેલાથી જ દેખાઈ રહ્યા છે. આ પ્રદેશમાં જહાજાને નુકસાન થયાના અહેવાલો બાદ શિપિંગ કંપનીઓ, તેલ ઉત્પાદકો અને વીમા કંપનીઓ વધુ સાવધ વલણ અપનાવી રહી છે. અહેવાલ મુજબ, દરરોજ આશરે ૨૦ મિલિયન બેરલ તેલ પુરવઠો અને વૈશ્વિક ન્દ્ગય્ વેપારનો લગભગ ૧૯ ટકા હિસ્સો સામાન્ય રીતે આ જળમાર્ગમાંથી પસાર થાય છે. આ જ કારણ છે કે તેને વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠા શૃંખલામાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ ચોકપોઇન્ટ્સમાંનું એક માનવામાં આવે છે.
સંશોધન નોંધમાં જણાવાયું છે કે બજારે આ ભૂરાજકીય જાખમને કિંમતોમાં પરિબળ બનાવવાનું શરૂ કરી દીધું છે. હાલમાં, તેલ બજારમાં પ્રતિ બેરલ આશરે ઇં૧૮ નું જાખમ પ્રીમિયમ છે. આ સંભવિત ભાવ અસરની સમકક્ષ છે જે જા હોર્મુઝ સામુદ્રધુનીમાંથી તેલનો પ્રવાહ લગભગ એક મહિના માટે સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ જાય તો પણ જાઈ શકાય છે, ભલે કેટલાક પાઇપલાઇન માર્ગો દ્વારા વૈકલ્પિક પુરવઠો ઉપલબ્ધ હોય.
