કેન્દ્ર સરકારે ભારતની આગામી વસ્તી ગણતરી (જનગણના ૨૦૨૭) માટે ઔપચારિક સમયપત્રકની જાહેરાત કરી છે. ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા જારી કરાયેલા નોટિફિકેશન મુજબ, આ ઝુંબેશનો પ્રથમ તબક્કો ૧ એપ્રિલ, ૨૦૨૬ થી શરૂ થશે અને ૩૦ સપ્ટેમ્બર, ૨૦૨૬ સુધી ચાલુ રહેશે. આ કાર્ય ભારતના તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ત્રીસ દિવસના સમયગાળામાં પૂર્ણ થશે. આ દેશની પહેલી વસ્તી ગણતરી હશે જ્યાં કાગળને બદલે ડિજિટલ માધ્યમોનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે.
બીજા તબક્કો વસ્તી ગણતરી હશે, જેમાં વ્યક્તિઓની ગણતરી કરવામાં આવશે. બીજા તબક્કો ફેબ્રુઆરી
આભાર – નિહારીકા રવિયા ૨૦૨૭ માં હાથ ધરવામાં આવશે. જા કે, દૂરના અને બરફથી ઢંકાયેલા વિસ્તારો (લદ્દાખ, જમ્મુ અને કાશ્મીર, હિમાચલ પ્રદેશ અને ઉત્તરાખંડ) માં, આ પ્રક્રિયા સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ માં પૂર્ણ થશે. ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા જારી કરાયેલ નોટિસમાં આગળ જણાવાયું છે કે, “સ્વ-ગણતરી માટે એક વિકલ્પ પણ હશે, જે ત્રીસ દિવસના ઘરે-ઘરે ઘરયાદીની કામગીરી શરૂ થાય તે પહેલાં પંદર દિવસના સમયગાળા દરમિયાન કરવામાં આવશે.”
ઘરયાદીકરણ એ વસ્તી ગણતરીમાં એક મહત્વપૂર્ણ પ્રારંભિક પગલું છે, જેમાં દરેક મકાન અને ઘરની ઓળખ અને ગણતરી કરવામાં આવે છે. તે રહેવાની જગ્યાના પ્રકાર, વપરાયેલી સામગ્રી, રસોડા જેવી સુવિધાઓ, સંદેશાવ્યવહાર પદ્ધતિઓ, પરિવહન અને સંપત્તિ (ટીવી, ઇન્ટરનેટ) પર મૂળભૂત ડેટા એકત્રિત કરે છે.
૨૦૧૧ માં અગાઉની વસ્તી ગણતરીમાં, ૫૮% ઘરોમાં તેમના પરિસરમાં બાથરૂમ હોવાની જાણ કરવામાં આવી હતી, જ્યારે લગભગ અડધા ઘરોમાં ડ્રેનેજ કનેકટીવિટી હતી, જેમાં બે તૃતીયાંશ ખુલ્લા ડ્રેનેજ હતા અને એક તૃતીયાંશ બંધ ડ્રેનેજ હતા. ૬૧% ઘરોમાં રસોડાની સુવિધાઓ હતી, જેમાં ૫૫% ઘરોમાં ઘરની અંદર રસોડું હતું અને ૬% બહાર હતા. બે તૃતીયાંશ લોકો લાકડા/પાકના અવશેષો, ગાયના છાણના કેક અથવા કોલસાનો ઉપયોગ કરતા હતા, જ્યારે ૩% કેરોસીનનો ઉપયોગ કરતા હતા.
સંદેશાવ્યવહાર પદ્ધતિઓની દ્રષ્ટિએ, ટેલિવિઝનનો ઉપયોગ ૧૬% વધ્યો, જ્યારે રેડિયોનો ઉપયોગ અનુરૂપ રીતે ઘટ્યો. ૧૦ માંથી ૧ થી ઓછા ઘરોમાં કમ્પ્યુટર અથવા લેપટોપ હતું, અને ફક્ત ૩% ઘરોમાં ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ હતો. શહેરી વિસ્તારોમાં ઇન્ટરનેટનો પ્રવેશ ૮% હતો, જે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ૧% કરતા ઓછો હતો. ૬૩% ઘરોમાં ટેલિફોન અથવા મોબાઇલ ફોનની ઍક્સેસ હતી.
ડિસેમ્બર ૨૦૨૫માં, કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે ભારતની ૨૦૨૭ની વસ્તી ગણતરી માટે ૧૧,૭૧૮.૨૪ કરોડની ફાળવણીને મંજૂરી આપી હતી. આ જાહેરાત કેન્દ્રીય કેબિનેટ મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે કરી હતી. ૨૦૨૭ની વસ્તી ગણતરી ભારતની પ્રથમ ડિજિટલ વસ્તી ગણતરી હશે. સરકારે અગાઉ જણાવ્યું હતું કે ડેટા સંગ્રહ એન્ડ્રોઇડ અને આઇઓએસ બંને પ્લેટફોર્મ પર ઉપલબ્ધ મોબાઇલ એપ્લીકેશન દ્વારા કરવામાં આવશે.
