creative Hindi alphabet texture background - high resolution

આજે વિશ્વ હિંદી દિવસ છે.
ભારતમાં દર વરસે ૧૪ સપ્ટેમ્બરે પણ હિંદી દિવસ મનાવાય છે તેથી ઘણાં લોકો ગૂંચવાડામાં પડી જાય છે કે વરસમાં બે વાર કેમ હિંદી દિવસ મનાવાય છે ? આ ગૂંચવાડો દૂર કરવો જરૂરી છે અને બંને હિંદી દિવસમાં શું ફરક છે એ સમજવું જરૂરી છે. ૧૪ સપ્ટેમ્બરે જે મનાવાય છે એ રાષ્ટ્રીય હિંદી દિવસ છે જ્યારે ૧૦ જાન્યુઆરીએ વિશ્વ હિંદી દિવસ મનાવાય છે. બંનેનો ઉદ્દેશ હિંદી ભાષાની મહત્તા સ્થાપિત કરીને તેનો પ્રસાર કરવાનો જ છે પણ બે અલગ દિવસે રાષ્ટ્રીય અને હિંદી દિવસની ઉજવણી એટલે થાય છે કે, બંને સાથે અલગ અલગ ઐતિહાસિક ઘટનાઓ જોડાયેલી છે.
ભારત આઝાદ થયો પછી દેશનું બંધારણ ઘડવા બંધારણ સભા બનાવાયેલી. ભારતની બંધારણ સભાએ ૧૪ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૪૯ના રોજ હિંદીને દેશની સત્તાવાર ભાષા એટલે કે ઓફિશિયલ લેંગ્વેજ તરીકે સ્વીકારવાનો ઠરાવ સર્વસંમતિથી પસાર કરેલો. હિંદીને આઝાદ ભારતની સત્તાવાર ભાષાનો દરજ્જો મળ્યો તેની યાદમાં દર વરસે ૧૪ સપ્ટેમ્બરે હિંદી દિવસની ઉજવણી થાય છે.
વિશ્વ હિંદી દિવસ ૧૦ જાન્યુઆરીએ ઉજવવા પાછળનું કારણ એ છે કે, ૧૦ જાન્યુઆરી, ૧૯૪૯ના દિવસે યુનાઈટેડ નેશન્સમાં પહેલી વાર સત્તાવાર દસ્તાવેજમાં હિંદી ભાષાનો ઉપયોગ થયો હતો. તેની યાદમાં ૧૦ જાન્યુઆરી, ૧૯૭૫ના દિવસે નાગપુરમાં પહેલું વિશ્વ હિંદી સંમેલન મળેલું કે જેમાં તત્કાલિન વડાપ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધી હાજર રહ્યાં હતાં. ડો. મનમોહનસિંહ વડાપ્રધાન હતા ત્યારે તેમણે આ દિવસની યાદમાં ૨૦૦૬માં પહેલી વાર વિશ્વ હિંદી દિવસની ઉજવણી કરી. સાથે સાથે દર વર્ષે વિશ્વ હિંદી દિવસ ઉજવવાની જાહેરાત કરી ત્યારથી ૧૦ જાન્યુઆરીએ વિશ્વ હિંદી દિવસ ઉજવાય છે.
હિંદી વિશે એક સ્પષ્ટતા જરૂરી છે. ઘણા રાજકારણીઓ અતિ ઉત્સાહમાં હિંદીનો રાષ્ટ્રભાષા તરીકે ઉલ્લેખ કરે છે પણ હિંદી આપણી રાષ્ટ્રભાષા નથી પણ સત્તાવાર ભાષા છે. સત્તાવાર ભાષાનો અર્થ, સરકારી કામકાજની ભાષા થાય છે. હિંદીની સાથે સાથે અંગ્રેજી પણ ભારતમાં સત્તાવાર એટલે કે સરકારી કામકાજની ભાષા છે.
હિંદી ખરેખર ભારતની રાષ્ટ્રભાષા હોવી જોઈએ કેમ કે દેશનો બહુમત વર્ગ હિંદી બોલે છે. કમનસીબે એવું થયું નથી ને હિંદીને રાષ્ટ્રભાષા બનાવવાની વાત આવે આવે ત્યારે ત્યારે વિવાદ છેડાઈ જાય છે.
વિશ્વમાં સૌથી વધારે બોલાતી ભાષાઓમાં હિંદી ક્યાં છે ?
હિંદી વિશ્વમાં ત્રીજા નંબરની સૌથી વધારે બોલાતી ભાષા છે. પહેલાં અંગ્રેજી ચાઈનીઝ મેન્ડેરીયન પહેલા, સ્પેનિશ બીજા અને અંગ્રેજી ત્રીજા નંબરે હતી પણ વિશ્વમાં ભાષાના મુદ્દે સૌથી વિશ્વસનીય મનાતા એથ્નોલોગની છેલ્લી એડિશન પ્રમાણે ૨૦૨૩ના અંત સુધીમાં હિંદી વિશ્વમાં ત્રીજા નંબરની સૌથી વધારે બોલાતી ભાષા બની ગઈ છે. આ પબ્લિકેશન પ્રમાણે વિશ્વમાં ૧૪૫ કરોડ લોકો અંગ્રેજી બોલે છે, ૧૧૪ કરોડ લોકો ચાઈનીઝ મેન્ડેરીયન બોલે છે જ્યારે ૬૧ કરોડ લોકો હિંદી બોલે છે.
પહેલાં સ્પેનિશ આગળ હતી પણ હવે ૫૬ કરોડ સાથે એ વિશ્વમાં ચોથા નંબરની સૌથી વધારે બોલાતી ભાષા છે. પોતાની માતૃભષા ના હોય છતાં હિંદી બોલતા હોય એવી એટલે કે સેકન્ડ લેંગ્વેજના મામલે તો હિંદી ૨૭ કરોડ લોકો સાથે અંગ્રેજી પછી બીજા નંબરે છે. હિંદી અત્યારે ભારત અને ફિઝીની સત્તાવાર ભાષા છે. બિનસત્તાવાર આંકડા પ્રમાણે હિંદી બોલનારા લોકોની સંખ્યા વિશ્વમાં ૭૦ કરોડ કરતાં વધારે છે. ભારતમાં જ ૩૫ કરોડથી વધારે લોકોની માતૃભાષા હિંદી છે.
હિંદીની ઉત્પત્તિ વિશે સ્પષ્ટતા નથી કેમ કે ભારતમાં પહેલાં પ્રાકૃત અને પછી સંસ્કૃત ભાષાનો ઉપયોગ થતો જ્યારે લોકો અલગ અલગ બોલીઓ બોલતા. આ કારણે હિંદી ક્યારથી અસ્તિત્વમાં આવી તેની સ્પષ્ટતા નથી પણ એ હજારેક વર્ષ જૂની ભાષા ગણાય છે. દિલ્હીની આસપાસના લોકો બોલતાં એ ભાષાને દહેલવી કહેવાતી ને પછી તેમાંથી જ હિન્દી બની. દહેલવીને જૂની હિંદી ભાષા કહેવામાં આવે છે.
ભારતમાં હિંદી ભાષા ક્યાં છે ?
ભારતમાં ઉત્તર ભારતના ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર, ઝારખંડ, હરિયાણા, દિલ્હી ઉપરાંત પશ્ચિમના રાજસ્થાન અને મધ્ય ભારતના મધ્ય પ્રદેશ અને છત્તીસગઢમાં હિંદી જ બહુમતી લોકોની માતૃભાષા છે. આ રાજ્યોમાં હિંદીની અલગ અલગ લોકબોલીઓ બોલાય છે પણ હિંદી બધાં જાણે છે. બધાં રાજ્યોમાં પોતપોતાની સ્થાનિક ભાષાઓ છે પણ લિપીઓ નથી તેથી હિંદી જ સર્વમાન્ય ભાષા છે. આ સિવાય ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, ઓડિશા, પંજાબ વગેરે રાજ્યોમાં અલગ લિપી ધરાવતી પોતપોતાની ભાષાઓ છે પણ હિંદી સામે કોઈને વાંધો નથી.
દક્ષિણના રાજ્યોમાં સ્થિતી સાવ અલગ છે.
દક્ષિણમાં રાજકારણીઓએ પોતાના સ્વાર્થને ખાતર હિંદી વિરોધી માહોલ બનાવી દીધો છે તેથી હિંદીને મહત્વ આપવાની કે રાષ્ટ્રભાષા બનાવવાની વાત આવે ત્યારે આ રાજ્યો તલવાર તાણીને ઉભા થઈ જાય છે. તમિલનાડુ આ રાજ્યોમાં મોખરે છે પણ બીજા રાજ્યો પણ પાછળ નથી. બીજા રાજ્યોમાં હિંદી બોલાય છે, લોકો સમજે પણ છે પણ હિંદીને રાષ્ટ્રભાષા તરીકે સ્વીકારવા તૈયાર નથી. સંકુચિત સ્વાર્થી વૃત્તિ ધરાવતા રાજકારણીઓના કારણે હિંદી ભાષા વિવાદનું કેન્દ્ર બની ગઈ છે.
દુનિયાના જે પણ દેશોમાં અંગ્રેજી રાષ્ટ્રભાષા કે મુખ્ય ભાષા નથી ત્યાં પોતાની રાષ્ટ્રભાષામાં શિક્ષણ અપાય છે. ફ્રાન્સમાં ફ્રેન્ચ, જર્મનીમાં જર્મન, રશિયામાં રશિયન અને ચીનમાં મેન્ડેરીયન લેંગ્વેજમાં જ શિક્ષણ અપાય છે. આ મુદ્દો રાષ્ટ્રના ગૌરવ સાથે જોડાયેલો હોવાથી બધા દેશો પોતાની ભાષામાં શિક્ષણ આપે છે. ભારતમાં સંખ્યાબંધ ભાષાઓ છે ને તેમને અવગણવાની વાત નથી પણ હિંદીને મહત્વ આપીને તેનું ગૌરવ વધારી શકાય.
કમનસીબે એવું થતું નથી ને ક્યારે થશે એ ખબર નથી.
વિશ્વ સ્તરે હિંદી ક્યાં છે ?
હિંદી વિશ્વમાં ત્રીજા નંબરની સૌથી વધારે બોલાતી ભાષા હોવા છતાં વૈશ્વિક સ્તરે હિંદીને હજુ યોગ્ય સન્માન અને સત્તાવાર માન્યતા નથી મળી. ભારતમાં જ દક્ષિણના રાજ્યો હિંદીને રાષ્ટ્રભાષા તરીકે સ્વીકારતા નથી ને એ જ હાલત યુનાઈટેડ નેશન્સમાં છે. હિન્દી ભાષાને યુનાઈટેડ નેશન્સની સત્તાવાર ભાષા તરીકે માન્યતા પ્રાપ્ત કરાવવા માટે ભારત મથે છે પણ સફળતા મળતી નથી.
યુનાઈટેડ નેશન્સ (યુએન)માં અંગ્રેજી ( બ્રિટિશ ઈંગ્લીશ, ઓક્સફર્ડ સ્પેલિંગ પ્રમાણે), ચાઈનીઝ (મેન્ડેરીયન ચાઈનીઝ, સરળ ચાઈનીઝ સંકેતો સાથે), ફ્રેન્ચ, રશિયન, સ્પેનિશ અને અરબી એ છ ભાષાને સત્તાવાર ભાષાનો દરજ્જો મળ્યો છે પણ હિંદી ભાષાને નથી મળ્યો. યુનાઈટેડ નેશન્સના તમામ દસ્તાવેજો આ છ ભાષામાં લખાય છે અને કોમ્યુનિકેશન પણ આ છ ભાષામાં થાય છે. વિશ્વમાં ફ્રેન્ચ, અરબી અને રશિયન ભાષા બોલનારા લોકોની સંખ્યા હિંદી ભાષા બોલનારા કરતા અનેક ગણી ઓછી હોવા છતાં તેમને યુનાઈટેડ નેશન્સની સત્તાવાર ભાષા તરીકે માન્યતા મળી છે પણ હિંદીને એ માન નથી મળ્યું.
યુનાઈટેડ નેશન્સ સીક્યુરિટી કાઉન્સિલ (યુએનએસસી)માં અમેરિકા, ફ્રાન્સ, બ્રિટન, રશિયા અને ચીન એ પાંચ વીટો પાવર ધરાવતા કાયમી સભ્ય દેશો છે. આ પાંચ કાયમી દેશોની સત્તાવાર ભાષા સિવાય વિશ્વની બીજી બે ભાષાને યુનાઈટેડ નેશન્સની સત્તાવાર ભાષાનો દરજ્જો મળ્યો છે પણ આ બંને ભાષા બોલનારા લોકો કરતાં હિંદી બોલનારા લોકોની સંખ્યા વધી ગઈ છે ત્યારે હિંદી ભાષા યુનાઈટેડ નેશન્સની સત્તાવાર ભાષાનો દરજ્જો મેળવવા હકદાર છે.
યુનાઈટેડ નેશન્સની સત્તાવાર ભાષા બનવા માટે યુનાઈટેડ નેશન્સ જનરલ એસેમ્બલીમાં તમામ સભ્ય દેશોમાંથી બે તૃતિયાંશ દેશોએ હિંદી ભાષાને યુનાઈટેડ નેશન્સની સત્તાવાર ભાષા તરીકે માન્યતા આપવા માટે રજૂ કરાયેલા ઠરાવની તરફેણમાં મતદાન કરવું પડે. ભારત એ માટે લોબિઈંગ કરી રહ્યું છે પણ ચીન તથા તેના સાથી દેશોના અવરોધને કારણે એ પ્રયત્ન ફળતા નથી.
આશા રાખીએ કે, આ અવરોધ હટે અને એક દિવસ હિંદી પણ યુનાઈટેડ નેશન્સની સત્તાવાર ભાષા બને.