એવા અનેક લોકો જોવામાં આવ્યા છે કે જેમનામાં કોઈ ને કોઈ એક કે એકાધિક અવગુણ હોય છે, પરંતુ તેઓ કોઈનાય પ્રત્યે કદી અપરાધ કરતા નથી. એની સામે ગુણવાન લોકોએ બીજાઓને કરેલા નુકસાનનો અલગ ઈતિહાસ હોય છે. અને એવું પણ નથી કે અવગુણીજન બીજાને ન નડે, પણ એ એની સ્વાભાવિકતા છે. સર્વગુણસંપન્ન તો કોઈ નથી. આ સંસારમાં દેવોને દોષ દેનારા લોકો પણ છે. માતાપિતાનાં વાંક બતાવનારા સંતાનો પણ છે. દોષદૃષ્ટિ સહુમાં વ્યાપેલી છે. ખરો સજ્જન એ છે કે જે બીજાના ગુણ અને પોતાના અવગુણ જોઈ શકે છે. એના બદલે વિપરીત વલણ ચોતરફ જોવા મળે છે. એટલે ગુણીજનની ખરી આદર્શ પરિભાષા એ છે કે જેમનામાં અવગુણ હોવા છતાં એ એને પોતાને એકલાને નડે એ રીતના છે.
દુનિયામાં એવો તો કોઈ મનુષ્ય નથી કે જેનામાં અવગુણ ન હોય. એટલે કે કોઈ પ્રકારના અવગુણો હોવા એ તો મનુષ્ય તરીકેનું લક્ષણ છે. ધારો કે આપણે આરસની મૂર્તિ હોઈએ તો આપણામાં કોઈ અવગુણ ન હોય, પરંતુ આપણે મનુષ્ય છીએ અને મનુષ્યમાં ગુણ અને અવગુણ બંને એકસાથે વિદ્યમાન હોય છે. એટલે અવગુણ એક સર્વસામાન્ય માનવીય લાક્ષણિકતા છે. પરંતુ પુરાણો અને શાસ્ત્રોએ આપણા સાવ સામાન્ય અવગુણ માટે પણ એટલા બધા ઘાતક શબ્દ પ્રયોગો કર્યા છે કે મનુષ્ય ક્યારેક એ બધું વાંચી-સાંભળીને ગભરાઈ જાય છે. ખરેખર તો માણસ પોતાના ગુણ અને અવગુણ બંનેના પ્રયોજનથી જીવનને પાર કરે છે.
ઈશાવાસ્ય ઉપનિષદમાં તો એવો પણ ઉલ્લેખ છે કે વિદ્યા પ્રાપ્ત કરવા માટે અથવા તો વિદ્યા દ્વારા જીવનને પાર કરવા માટે વિદ્યા અને અવિદ્યા બંનેનું પ્રયોજન જરૂરી છે. વિદ્યા-અવિદ્યાને પામી લીધા પછી જ અમૃતનો આસ્વાદ અને આહલાદ મળે છે એમ ઉપનિષદ કહે છે. ઈશાવાસ્યોપનિષદમાં એની પ્રાથમિક ચર્ચા કરવામાં આવી છે. આમ જુઓ તો આખો ખેલ આપડા અંતઃકરણની પ્રવૃત્તિઓ પર નિર્ભર છે. બહારથી બહુ સારા દેખાતા લોકો પણ બીજાને પાડી દેવાનો આનંદ લેતા જોવા મળે છે. તેઓ આ બ્રહ્માંડનું એ રહસ્ય જાણતા નથી કે આજે તમે બીજાને પાડી કે પછાડી દો છો તો આવતીકાલે અન્ય કોઈ તમને પછાડીને આનંદ લેશે. આ સંસારમાં કોઈનેય નુકસાન કરવાથી સ્વયંને ફાયદો નથી એટલે નથી. વળી એવું નથી કે માણસજાતને આની ભાન નથી. ખબર તો બધી પડે છે પણ ચરિત્રમાં સમજણનું પ્રતિબિંબ દેખાતું નથી. પશુ હોય તો એને હાંકી શકાય કે ક્યારે લાકડી પણ બતાવી શકાય. માણસને કેમ હાંકવો ?
છતાં બહુ મોટા ને નામેરી સંતો લાખોની મેદનીને મીઠી વાણીથી હાંકી લે છે. એમની મહેનત અને સમાજ પ્રત્યેની ખરા દિલની લાગણી કંઈ જેવીતેવી નથી. તો પણ સુધારણાત્મક પરિણામોની ટકાવારી સાવ ઓછી જોવા મળે છે. આપણા અવગુણ બીજાઓને પ્રસંગોપાત નડતા હોય છે, પરંતુ આપણને પોતાને તો પ્રતિક્ષણ એના કંટક વાગતા હોય છે. બીજાઓ જેને આપણી મર્યાદા માનતા હોય એને આપણે વિશેષતા માનીએ તો એવા અવગુણો ટકાઉ નીવડે છે. પૃથ્વી પર પ્રાચીન કાળે પહેલી વાર જ્યારે વિદ્યા પ્રવૃત્તિનો પ્રારંભ થયો હશે તે કંઈક શીખવા માટે અને ભૂલો ઘટાડવા માટે તથા અવગુણ દૂર કરવા માટે હશે. આજે પણ એ તો જોવા મળે જ છે કે વિદ્યા પ્રવૃત્તિમાંથી પસાર થયેલો મનુષ્ય કેટલાક અવગુણમાંથી તો મુક્ત થાય જ છે.
બધા નહિ તોય થોડાક અપલક્ષણ ઓછા થાય કે તરત જ મનુષ્યની જિંદગીમાં ટાઢકનો અનુભવ થાય છે. માણસ એ વાત સમજતો નથી કે એનામાં સદગુણો ઝાઝા હશે તો એનો ઠંડો છાંયો પરથમ પહેલા તો એને પોતાને જ મળવાનો છે. આજે સંસારમાં ભોળા લોકો મજાકનું માધ્યમ બની જાય છે. અરે કેટલાક કિસ્સાઓમાં તો ભોળા લોકોને આ દુનિયા મૂરખ પણ માને છે.
પરંતુ આપણા પોતાના કેટલાંક અપલક્ષણ હાડમાં પ્રવેશી ગયા હોય છે અને એ માટે પૂર્વસૂરિઓ કહેતા આવ્યા છે કે એ તો લાકડાં સાથે જ જાય. એની સામે સંતો અને ગુરુજનોએ જુદો મોરચો માંડયો છે અને તેમણે કહ્યું કે વાલિયાનું જેમ વાલ્મીકિમાં રૂપાંતર થાય તેમ કોઈ પણ અવગુણનું પરમ સદગુણમાં રૂપાંતર પણ થઇ શકે છે. એ માટે એમણે સત્સંગનો મહિમા કર્યો છે. સત્સંગ એકની એક વાત જુદી જુદી રીતે મનુષ્યના હૃદયમાં ગુંજતી કરે છે. બહુ લાંબા સમય પછી સત્સંગ એનો રંગ બતાવે છે. એક સાથે અનેક અવગુણોનું ચમત્કારિક રીતે સદગુણ સંપુટમાં રૂપાંતરણ થવાનું પણ શક્ય છે. આપણી લોકકથાઓ અને ઇતિહાસમાં એના પારાવાર દ્રષ્ટાંતો છે. જેસલ જગનો ચોરટો… એને પળમાં કીધો પીર…. એક જ ક્ષણમાં સદેહે નવા અવતારની સંભાવના તરફ આ ઘટનાઓ આપણું ધ્યાન દોરે છે.
આપણે એને હૃદય પરિવર્તન પણ કહીએ છીએ. અવગુણ પારેવાં જેવા હોય છે. આપણે એને બહુ સંભાળપૂર્વક પાળી રાખ્યા હોય છે. આપણા અભિમાનની ગહન ગુફાઓમાં કંઈ કેટલાય અવગુણો ઉછરતા રહેતા હોય છે. આપણે સ્વભાવ દ્વારા અને વર્તન દ્વારા સતત એનું પરિપોષણ કરતા હોઈએ છીએ. કોઈ એકાદ અવગુણ બહુ ઘટાટોપ થઈને વિકસી જાય તો એ મનુષ્ય, સમાજમાં બદનામ થાય છે. પરંતુ અવિકસિત અને નાના – નાના અનેક અવગુણો ધરાવનારી વ્યક્તિઓ આ સમાજમાં લાખો છે. જેઓ સર્વગુણસમ્પન્ન હોવાના મહોરા પહેરીને જુદી જુદી જગ્યાએ ગોઠવાયા છે. એમણે પોતાના અવગુણોને અમુક હદથી વધારે ઊંચા થવા દીધા હોતા નથી.
એકાદ અવગુણ પર પણ જો ધ્યાન આપવાનું ચૂકાઈ જાય અને એ એટલો વિકરાળ થાય કે સમાજનું ધ્યાન જાય તો ત્યાંથી જીવન અંત તરફ ગતિ કરવા લાગે છે. સમાજનો અર્થ એ છે કે જે આપણા થોડા અવગુણ સહી લે છે. કુટુંબનો અર્થ એ છે જે આપણા મોટા ભાગના અવગુણોને પૂર્ણતઃ સહી લે છે અને જીવનસાથીનો અર્થ એ છે જે આપણા તમામ અવગુણને જાણે છે પરંતુ એની ઉપેક્ષા કરીને પણ આપણને ચાહે છે.
જેને આટલી ખબર હોય એમણે દરરોજ નિત્ય પોતાના અવગુણો ઓછા કરવા તરફ પ્રવૃત્ત રહેવું જોઈએ. એ એક જ ઉપાય છે કે તમને સહન કરનારા લોકો તરફ તમે સદભાવ ધરાવો છો એની તેઓને ખાતરી થાય. મનુષ્યનો પોતાનો સજ્જનતા તરફ પ્રયાણ કરવાનો પ્રયાસ કેટલો છે એ વાત મહત્ત્વની છે. જેવા છીએ તેવા, આપડે સારા જ છીએ એમ માનીને પડ્યા રહેતા અભિમાનીઓએ પોતે જ આગળ જતાં જિંદગીમાં ઘણું સહન કરવાનું આવે છે. કારણ કે તેઓને સુધરવું જ નથી એ વાત ક્રમશઃ તેમના સર્વ પરિચિતો જાણી જાય છે ને એક પછી એક એમનાથી વિમુખ થતાં જાય છે.