સંયુક્ત રાષ્ટ્ર વસ્તી ભંડોળના અહેવાલ મુજબ, ભારત ૨૦૨૫ સુધીમાં ૧૪૬ કરોડની અંદાજિત વસ્તી સાથે સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો દેશ રહેશે. દેશની યુવા વસ્તી મહત્વપૂર્ણ રહે છે, જેમાં ૦ થી ૧૪ વર્ષની વય જૂથના ૨૪ ટકા લોકો અને ૧૫ થી ૬૪ વર્ષની વય જૂથના ૬૮ ટકા લોકોનો સમાવેશ થાય છે. બિહાર, ઝારખંડ અને ઉત્તર પ્રદેશ જેવા રાજ્યોમાં ઉચ્ચ પ્રજનન દર ચાલુ છે, જ્યારે દિલ્હી, કેરળ અને તમિલનાડુમાં પ્રજનન દર રિપ્લેસમેન્ટ સ્તરથી નીચે છે.૧૧ જુલાઈને વિશ્વ વસ્તી દિવસ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે અને આ પ્રસંગે ભારતની વસ્તી સંબંધિત યુએનનો એક અહેવાલ પણ આવ્યો છે જેમાં મહત્વપૂર્ણ આંકડા જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. ભારત ૨૦૨૫ સુધીમાં અંદાજિત ૧.૪૬ અબજ લોકો સાથે સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો દેશ રહેશે. જાકે, દેશનો કુલ પ્રજનન દર ૨.૧ થી ઘટીને ૧.૯ થઈ ગયો છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્ર વસ્તી ભંડોળએ પ્રકાશિત કરેલા તાજેતરના અહેવાલમાં આ માહિતી આપી છે. ૨૦૨૫ ના વિશ્વ વસ્તી આંકડા અહેવાલ દર્શાવે છે કે વાસ્તવિક કટોકટી વસ્તીના કદમાં નથી, પરંતુ લોકોના સ્વતંત્ર અને જવાબદારીપૂર્વક નિર્ણય લેવાના અધિકાર સામેના વ્યાપક પડકારોમાં છે કે તેઓ બાળકો ઇચ્છે છે કે નહીં, તેઓ ક્યારે ઇચ્છે છે અને તેઓ કેટલા બાળકો ઇચ્છે છે.
યુએન રિપોર્ટનો અંદાજ છે કે “ભારતની વર્તમાન વસ્તી ૧,૪૬૩.૯ મિલિયન છે.” અહેવાલમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, “ભારત હવે વિશ્વનો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો દેશ છે, જેની વસ્તી લગભગ ૧.૫ અબજ છે. આ સંખ્યા ઘટતા પહેલા લગભગ ૧.૭ અબજ થવાની ધારણા છે.”
ભારતમાં કુલ પ્રજનન દર હાલમાં પ્રતિ મહિલા ૨.૦ બાળકો છે. આનો અર્થ એ થયો કે ભારતમાં એક મહિલાને તેના પ્રજનન વર્ષો દરમિયાન (સામાન્ય રીતે ૧૫-૪૯ વર્ષની ઉંમર) સરેરાશ ૨ બાળકો થવાની અપેક્ષા છે. સેમ્પલ રજીસ્ટ્રેશન સિસ્ટમના ૨૦૨૧ ના અહેવાલ મુજબ, આ દર ૨૦૨૦ થી સ્થિર રહ્યો છે.
જોકે, નવા અહેવાલ દર્શાવે છે કે પ્રજનન દર ઘટીને પ્રતિ મહિલા ૧.૯ બાળકો થઈ ગયો છે. આનો અર્થ એ થયો કે સરેરાશ ભારતીય મહિલાઓ એટલા ઓછા બાળકો પેદા કરી રહી છે કે સ્થળાંતર વિના આગામી પેઢીમાં વસ્તીનું કદ જાળવી રાખવા માટે તે પૂરતું નથી. ધીમા જન્મ દર હોવા છતાં, ભારતની યુવા વસ્તી નોંધપાત્ર રહે છે, જેમાં ૦-૧૪ વય જૂથમાં ૨૪ ટકા, ૧૦-૧૯ વય જૂથમાં ૧૭ ટકા અને ૧૦-૨૪ વય જૂથમાં ૨૬ ટકા છે. જ્યારે, ૬૮ ટકા વસ્તી ૧૫-૬૪ વય જૂથમાં છે, વૃદ્ધ વસ્તી (૬૫ અને તેથી વધુ) ૭ ટકા છે.
૨૦૨૫ સુધીમાં જન્મ સમયે પુરુષો માટે આયુષ્ય ૭૧ વર્ષ અને સ્ત્રીઓ માટે ૭૪ વર્ષ થવાનો અંદાજ છે. યુએન રિપોર્ટ ભારતને મધ્યમ આવક ધરાવતા દેશોના જૂથમાં મૂકે છે જે ઝડપથી વસ્તી વિષયક પરિવર્તનમાંથી પસાર થઈ રહ્યા છે. અહીં વસ્તી બમણી થવાનો સમય હવે ૭૯ વર્ષ હોવાનો અંદાજ છે.
બિહાર, ઝારખંડ અને ઉત્તર પ્રદેશ જેવા રાજ્યોમાં પ્રજનન દર હજુ પણ ઊંચો છે. અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે અહીં, ગર્ભનિરોધક, આરોગ્ય સેવાઓ અને લિંગ ધોરણોનો ઓછો ઉપયોગ થવાને કારણે બિનઆયોજિત અને ટૂંકા ગાળાના જન્મ સામાન્ય છે. બીજી બાજુ, દિલ્હી, કેરળ અને તમિલનાડુ જેવા રાજ્યોમાં પ્રજનન દર રિપ્લેસમેન્ટ સ્તર (પ્રતિ મહિલા ૨ બાળકો) થી નીચે રહે છે. અહીં ખર્ચ અને કાર્ય-જીવન સંઘર્ષને કારણે જીવનસાથીઓ બાળજન્મમાં વિલંબ કરી રહ્યા છે અથવા બાળકો પેદા કરી રહ્યા નથી, ખાસ કરીને શિક્ષિત મધ્યમ વર્ગની મહિલાઓમાં.
યુએનએફપીએ ભારતના પ્રતિનિધિ એન્ડ્રીયા એમ. વોજનરે જણાવ્યું હતું કે, “ભારતે પ્રજનન દર ઘટાડવામાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે, ૧૯૭૦ માં પ્રતિ મહિલા લગભગ પાંચ બાળકોથી આજે લગભગ બે બાળકો સુધી. આ વધુ સારા શિક્ષણ અને પ્રજનન સ્વાસ્થ્ય સેવાઓની પહોંચને કારણે છે.” વોજનરે જણાવ્યું હતું કે, આનાથી માતૃ મૃત્યુદરમાં મોટો ઘટાડો થયો છે.
