ધાર્મિક અને પૌરાણિક માન્યતાઓ અનુસાર, કાર્તિક મહિનો ખૂબ જ પવિત્ર અને પુણ્યશાળી મહિનો કહેવાય છે. આ મહિનો ભગવાન શ્રી હરિ વિષ્ણુને ખાસ પ્રિય છે. આ મહિનામાં ભગવાન શ્રી કૃષ્ણએ બાળપણમાં કરેલા મજાક દ્વારા પોતાના ભક્તોને ભક્તિ અને સમર્પણનો સંદેશ આપ્યો હતો. કારતક મહિનાને દામોદર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. દામોદર શબ્દ બે સંસ્કૃત શબ્દો પરથી આવ્યો છેઃ દમ, જેનો અર્થ દોરડું અને ઉદર, જેનો અર્થ પેટ, જેનો અર્થ થાય છે ભગવાન જેનું પેટ દોરડાથી બંધાયેલું છે.શ્રીમદ્ ભાગવત પુરાણ ભગવાન કૃષ્ણના બાળપણના મજાકનું હૃદયસ્પર્શી વર્ણન આપે છે. એક દિવસ, જ્યારે તેઓ નંદગાંવમાં બાળપણમાં તેમની લીલા કરી રહ્યા હતા, ત્યારે માતા યશોદાએ તેમને માખણ ચોરી કરતા પકડ્યા. ભગવાન કૃષ્ણ બાળપણમાં તોફાની અને રમતિયાળ હતા. જ્યારે માતા યશોદાએ તેમને ચોરી કરતા જાયા, ત્યારે તેઓ હાથમાં લાકડી લઈને તેમને પકડવા દોડી ગયા. કૃષ્ણ ડરથી ભાગી ગયા, પરંતુ અંતે, તેમના માતૃત્વના સ્નેહએ તેમને રોકી રાખ્યા. જ્યારે માતા યશોદાએ તેને સજા આપવાનું વિચાર્યું, ત્યારે ભગવાન કૃષ્ણ રડવા લાગ્યા અને તેમની કોમળ આંખોમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યા. યશોદાએ તેને શિસ્ત શીખવવા માટે દોરડાથી ગારા સાથે બાંધવાનો પ્રયાસ કર્યો. પરંતુ આશ્ચર્યજનક રીતે, દોરડું હંમેશા બે ઇંચ ટૂંકું પડતું. યશોદા, તેના પ્રેમ અને પ્રયત્નથી, વારંવાર દોરડું બાંધતી રહી. અંતે, જ્યારે તેણીએ ભગવાન નારાયણને પોતાના હૃદયમાં યાદ કર્યા, ત્યારે ભગવાન કૃષ્ણએ પોતાનો ભ્રમ પાછો ખેંચી લીધો અને તેના પેટમાં દોરડું બાંધી દીધું. આ ઘટનાએ તેમને દામોદર નામ આપ્યું.દામોદર લીલા ફક્ત બાલિશ રમત નથી, પરંતુ એક ગહન આધ્યાત્મિક સંદેશ વહન કરે છે. ભગવાન પોતાને શુદ્ધ, નિઃસ્વાર્થ અને પ્રેમાળ ભક્તિમાં સમર્પિત કરે છે. માતા યશોદાનો પ્રેમ એવો હતો કે તેમાં ભય કે લોભ નહોતો, પરંતુ ફક્ત સ્નેહ હતો. આ લીલા સ્પષ્ટ કરે છે કે જ્યારે કોઈ ભક્ત સાચી ભક્તિથી ભગવાનને બોલાવે છે, ત્યારે તે તેના દિવ્ય સ્વરૂપને પણ મર્યાદિત કરે છે.કાર્તિક મહિનામાં ભગવાન દામોદરની વિશેષ પૂજા કરવાની પરંપરા છે. આ મહિનામાં દીવા પ્રગટાવવા, તુલસીની પૂજા કરવી અને શ્રી દામોદરષ્ટકનો પાઠ કરવો ખૂબ જ ફળદાયી માનવામાં આવે છે. એવું કહેવાય છે કે જે લોકો આ મહિનામાં દામોદર સ્વરૂપે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની પૂજા કરે છે તેઓ બધા પાપોથી મુક્ત થાય છે અને મોક્ષ પ્રાપ્ત કરે છે. આ કારણોસર, આ મહિનો ભક્તિ, સંયમ અને પ્રકાશનું પ્રતીક બની ગયો છે. આમ, કાર્તિક મહિનો માત્ર પુણ્યનો મહિનો નથી, પરંતુ એક એવો સમય પણ છે જ્યારે ભગવાન પોતે પોતાના ભક્તોના પ્રેમથી બંધાયેલા છે, જે વિશ્વને સંદેશ આપે છે કે ભગવાન પણ સાચી ભક્તિથી બંધાઈ શકે છે.
