ભારતમાં પોલિમર, અથવા પ્લાસ્ટિક, નોટો ચલણમાં લાવવાની તૈયારીઓ શરૂ થઈ ગઈ છે. શરૂઆતમાં, દસ અને વીસ રૂપિયાની પ્લાસ્ટિક નોટો રજૂ કરવામાં આવશે. આ નોટો કાગળની નોટો છાપવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા અદ્યતન સુરક્ષા પ્રોટોકોલનું પાલન કરશે. આ નોટો આવતા વર્ષે બજારમાં ઉપલબ્ધ થઈ શકે છે.
રિઝર્વ બેંકે ખાનગી કંપનીઓને પોલિમર શીટ્સ સપ્લાય કરવા માટે પણ આમંત્રણ આપ્યું છે. જા પ્રારંભિક તબક્કો સફળ થશે, તો મોટી નોટો પણ તબક્કાવાર રજૂ કરવામાં આવશે. આ પોલિમર નોટોની ડિઝાઇન, કદ અને છાપકામ કાગળની નોટો જેવી જ હશે. નકલી નોટો અટકાવવા માટે આ નોટોમાં ખાસ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. રિઝર્વ બેંકના અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, પોલિમર નોટોને ચલણમાં લાવવા માટે સમયમર્યાદા સ્પષ્ટ કરી શકાતી નથી. તે ચોક્કસ છે કે પોલિમર નોટો રજૂ કરવા માટે નીતિગત નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે, અને ચાર તબક્કા પછી પોલિમર નોટો છાપવામાં આવશે.
આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં સમય લાગશે. આબોહવા, ઉપયોગની રીતો અને જાહેર સુવિધાને પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવશે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, પ્રથમ તબક્કામાં ઉત્પાદિત નોટોની સંખ્યા બજારમાં દસ અને વીસ રૂપિયાની નોટોની ઉપલબ્ધતા અને એટીએમ અને બેંકોની જરૂરિયાતો દ્વારા નક્કી કરવામાં આવશે. આ નોટો પાતળા, લવચીક પ્લાસ્ટિક સબસ્ટ્રેટમાંથી બનાવવામાં આવશે. તે હળવા અને લવચીક હશે, ક્રેડિટ કે ડેબિટ કાર્ડની જેમ કઠોર નહીં.
આ કવાયત પહેલા પણ કરવામાં આવી છે… ૨૦૧૨ માં, ભારત સરકારે મૈસુર, જયપુર, ભુવનેશ્વર અને શિમલા સહિત કેટલાક શહેરોમાં એક અબજ પોલિમર ૧૦ રૂપિયાની નોટોના પરીક્ષણને મંજૂરી આપી હતી. જાકે, તકનીકી પડકારોને કારણે આ પહેલ આગળ વધી શકી નથી.
લોકો ફાટેલી, ફાટેલી અને ગંદી નોટોથી મુક્ત થશે. તેઓ તેને સરળતાથી લઈ જઈ શકશે. પોલિમર ચલણી નોટોમાં નવી સુરક્ષા સુવિધાઓ હશે, જેના કારણે નકલી નોટો લગભગ અશક્ય બનશે. પોલિમર નોટોમાં માઇક્રો-ઓપ્ટિક હોલોગ્રામ અને ખાસ શાહી જેવી અદ્યતન સુવિધાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. કાગળની નોટો કરતાં તેનું ઉત્પાદન પણ ઓછું થશે. ઓસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા, યુનાઇટેડ કિંગડમ અને ન્યુઝીલેન્ડ સહિત ઘણા દેશોમાં ઘણા વર્ષોથી પોલિમર નોટો ચલણમાં છે.
રિઝર્વ બેંકના અહેવાલ મુજબ, નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫ માં નોટ છાપવા પરનો ખર્ચ વધીને ૬,૩૭૨.૮ કરોડ થયો, જે પાછલા વર્ષમાં ૫,૧૦૧.૪ કરોડ હતો. આ વધારો મુખ્યત્વે નોટોની વધતી માંગને કારણે છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫ માં, આશરે ૨૩.૮ અબજ ગંદી નોટોનો નિકાલ કરવામાં આવ્યો હતો. ૧૦ અને ૨૦ જેવી ઓછી કિંમતની નોટોની પહેલા તપાસ કરવામાં આવે તેવી શક્્યતા છે.
